मुस्ताङ/ लोकतन्त्र, प्रेस स्वतन्त्रता र जलवायु संकटसम्बन्धी नेपाल प्रेस युनियनको अन्तराष्ट्रिय मिडिया शिखर सम्मलेन विभिन्न २० बुँदे लोमन्थाङ घोषणापत्र जारी गर्दै मंगलबार सकिएको छ । काठमाडौं, पोखरा र मुस्ताङको लोमन्थाङमा सरोकारवालासंग अन्तरक्रिया गरेपछि उपल्लो मुस्ताङको लोमन्थाङबाट घोषणापत्र जारी गरेको हो ।

लोमन्थाङ अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया समिटबाट प्राप्त सुझावका आधारमा घोषणापत्र जारी गरिएको प्रेस युनियनका अध्यक्ष शिव लम्सालले बताए । सम्मेलनले समावेशी, दिगो तथा वातावरणमैत्री विकासको माग गरेको छ । जलवायु परिवर्तनबाट जोगिन राजनीतिक क्षेत्रको समेत साथ खोजिएको छ । ‘जलवायु संकट यस क्षेत्रको प्रमुख एजेन्डा हो । त्यसैले यहाँका राजनीतिक दलहरूले राजनीतिक तहमा जलवायु संकटलाई सम्बोधन गर्न प्राथमिकता दिनुपर्छ र ऐक्यबद्धता व्यक्त गर्नुपर्छ,’ घोषणापत्रमा भनिएको छ ।

कोरला नाकाको सहज सञ्चालन तथा कालिगण्डकी करिडोरको निर्माण छिटो सम्पन्न गर्न सम्मेलनले संघ सरकारसँग आग्रह गरेको छ भने मुक्तिनाथ, दामोदर कुण्ड र कैलाश मानसरोवर जोड्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धनको लागि ध्यानाकर्षण गराइएको छ ।
अंग्रेजीबाट अनुवाद गरिएको घोषणापत्र

हामी, मे ९-१३ २०२५ मा काठमाडौं, पोखरा र लोमान्थाङमा आयोजित लोकतन्त्र, मिडिया स्वतन्त्रता र जलवायु संकट सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया शिखर सम्मेलनका सहभागीहरू, जसमा पत्रकार, मिडिया व्यवसायी, नागरिक समाजका सदस्यहरू, संघीय सरकारका मन्त्रीहरू, ट्रेड युनियन नेताहरू, प्रदेशका मुख्यमन्त्री र मन्त्रीहरू, स्थानीय सरकारका प्रमुख र प्रतिनिधिहरू, राजनीतिक कार्यकर्ताहरू, विकास व्यवसायीहरू, लोकतन्त्र, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, मिडिया स्वतन्त्रता र जलवायु संकट न्यूनीकरणका पक्षधर र अभियन्ताहरू साथै अन्तर्राष्ट्रिय पत्रकार महासंघ (IFJ) का प्रतिनिधिहरू र विभिन्न देशका प्रतिनिधिहरू सहभागी थिए, यसद्वारा निम्न प्रस्तावहरूलाई लोकतन्त्र, मिडिया स्वतन्त्रता र जलवायु संकट सम्बन्धी ‘लोमान्थाङ घोषणापत्र’ को रूपमा पारित गर्दछौं।

मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्र (UDHR) को धारा १९ साथै नागरिक तथा राजनीतिक अधिकार सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय अनुबन्ध (ICCPR) को धारा १९ लाई सम्झँदै, जसमा भनिएको छ: “प्रत्येक व्यक्तिलाई विचार र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अधिकार छ; यस अधिकारमा हस्तक्षेप बिना विचार राख्ने र कुनै पनि मिडिया मार्फत र सीमाहरूको पर्वाह नगरी जानकारी र विचारहरू खोज्ने, प्राप्त गर्ने र प्रदान गर्ने स्वतन्त्रता समावेश छ;” प्रजातन्त्रको विश्वव्यापी घोषणापत्र (UDD-धारा २१) लाई पनि विचार गर्दै जसले भन्छ “लोकतन्त्रले विचार र अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रताको पूर्वधारणा गर्दछ; यो अधिकारले हस्तक्षेप बिना विचार राख्ने, र कुनै पनि मिडिया मार्फत र सीमाहरूको पर्वाह नगरी जानकारी र विचारहरू खोज्ने, प्राप्त गर्ने र प्रदान गर्ने स्वतन्त्रतालाई जनाउँछ;

नेपालको संविधानले धारा १७ (विचार र अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता), धारा १९ (सञ्चारको अधिकार) र धारा २७ (सूचनाको अधिकार) लगायत धेरै धाराहरू मार्फत अभिव्यक्ति र प्रेस स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टीको पालना गर्दै; स्वतन्त्र, स्वतन्त्र र नैतिक प्रेस शक्तिलाई जवाफदेही बनाउन, अधिकारको रक्षा गर्न र सत्यलाई प्रकाशमा ल्याउन आवश्यक छ भन्ने धारणालाई आत्मसात् गर्दै;दिगो विकासको लागि २०३० को एजेन्डा अर्थात् दिगो विकास लक्ष्यहरू (SDG) साथै पेरिस घोषणापत्रले सुशासन र जवाफदेहितालाई विकास र गरिबी उन्मूलनको केन्द्रबिन्दुको रूपमा प्रकाश पार्छ र जलवायु परिवर्तन र यसका प्रभावहरूसँग लड्न तत्काल कारबाहीको लागि आह्वान गर्दछ, र प्रेस स्वतन्त्रता र जान्ने अधिकार लोकतन्त्रको प्रवर्द्धन गर्न र सबै मानव अधिकार र मौलिक स्वतन्त्रताहरूको सम्मान सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ भनेर स्वीकार गर्दछ;ब्रिस्बेन घोषणापत्र (३ मे २०१०) प्रति ऐक्यबद्धता पुष्टि गर्दै जसले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अधिकारको अभिन्न अंगको रूपमा सूचनाको अधिकारलाई पुन: पुष्टि गर्दछ, र यी दुवै लोकतन्त्र र अन्य सबै अधिकार र स्वतन्त्रताको आधारभूत आधारको रूपमा;सूचनाको अधिकार सूचित निर्णय लिने,बृहत्तर सामाजिक समावेशीकरण, सार्वजनिक कार्यहरूको निष्पक्ष अनुगमन, पारदर्शिता र जवाफदेहिता बढाउने, र भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्ने लागि महत्वपूर्ण छ भन्ने कुरामा जोड दिँदै;छलफल र क्षेत्रीय अनुभवहरूको आदानप्रदान मार्फत विश्वस्त हुँदै –

विशेषज्ञहरू र प्यानल छलफलहरू – राजनीतिक दलहरू बीचको विकासको लागि लोकतन्त्र अपरिहार्य छ भन्ने कुरामा विश्वस्त हुँदै, पत्रकारिता र नागरिक समाज संगठनहरूले कार्यात्मक लोकतन्त्र सुनिश्चित गर्न र नागरिक स्थानलाई सुदृढ पार्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्;कृत्रिम बुद्धिमत्ताको नैतिकतामा युनेस्कोको सिफारिसहरू र विभिन्न क्षेत्रहरूमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगमा युरोपेली संघको बडापत्रलाई विचार गर्दै;जलवायु परिवर्तनबाट उत्पन्न ग्रह संकटको बारेमा संयुक्त राष्ट्र संघ र जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी अन्तरसरकारी प्यानलले आफ्नो प्रतिवेदनमा जारी गरेको चेतावनीलाई विचार गर्दै, र यी संकटहरूले जीवन र जीविकोपार्जनलाई असर गरिरहेको अवलोकन गर्दै;जलवायु संकटबाट उत्पन्न बढ्दो दबाब र बढ्दो जोखिमहरू, र हाम्रो साझा सुरक्षाको लागि यसको खतराको बारेमा सचेत;जलवायु संकटले मानव अधिकार र विशेष गरी अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सूचनामा पहुँच र मिडिया स्वतन्त्रताको आनन्दको लागि सिर्जना गर्ने खतराहरू बारे पनि सचेत, जुन वातावरणीय र जलवायु चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न समाजहरूको लागि आवश्यक छ;तथ्यहरूले – झूटले होइन – सार्वजनिक बहसलाई अगाडि बढाउने कुरा सुनिश्चित गर्न सूचना अखण्डताका लागि विश्वव्यापी सिद्धान्तहरू र १९३ सदस्य राष्ट्रहरूले सर्वसम्मतिले अपनाएको युनेस्कोको ऐतिहासिक “कृत्रिम बुद्धिमत्ताको नैतिकतामा सिफारिस” – लाई ध्यानमा राख्दै

– मानव अधिकार, पारदर्शिता, गैर-भेदभाव, र एआईको प्रयोगमा जवाफदेहिताका सिद्धान्तहरू रूपरेखा गर्दै।बढ्दो आर्थिक दबाब, साँघुरिँदै गएको नागरिक स्थान, र डिजिटल असुरक्षा साथै श्रम अधिकार र दिगोपनका मुद्दाहरूको सामना गरिरहेका धेरै मिडिया पेशेवरहरू बारे सचेत रहँदैबृहत् मानवता र ग्रहको लागि लोकतन्त्र, स्वतन्त्र प्रेस र जलवायु संकट बीचको सम्बन्धको महत्त्वलाई प्रकाश पार्दै लोकतन्त्र र मिडिया स्वतन्त्रताको प्रवर्द्धन र सुदृढीकरणका साथै जलवायु संकटसँग लड्न काम गर्ने सबैको प्रयासलाई सम्मान गर्दै, र राष्ट्रको कुनै पनि भाग र विश्वको अन्यत्र मिडिया स्वतन्त्रतामाथि हुने उत्पीडन, धम्की र धम्कीका कार्यहरूको निन्दा र विरुद्ध खडा हुन योगदान गर्ने पत्रकार र मिडिया कर्मचारीहरूको प्रयासलाई सम्मान गर्दै; हामी यसद्वारा प्रतिबद्धताका साथ घोषणापत्र स्वीकार गर्छौं र निम्न विषयहरूमा कार्यहरूको लागि आह्वान गर्छौं।

लोकतन्त्र:

–अभिव्यक्ति र विचार स्वतन्त्रता, विशेष गरी प्रेस स्वतन्त्रता, सञ्चार र सूचनाको अधिकार सम्बन्धी संवैधानिक र वैधानिक प्रावधानहरूको कार्यान्वयन, बढ्दो लोकप्रियता, सबै प्रकारका अतिवाद र पुनर्स्थापित शक्तिहरू साथै संघीयता कार्यान्वयन गर्न उदासीनता र खराब शासनबाट लोकतन्त्रमाथि आइपरेको खतराको बारेमा सचेत रहँदै

–NPU ले विकासको लागि लोकतन्त्र अपरिहार्य छ भन्ने विश्वास गर्दछ र सरोकारवालाहरूलाई यो धारणालाई केन्द्रमा राख्न आह्वान गर्दछ ।

– राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको निराशा र आक्रामकता र राजनीतिक प्रणालीप्रति उदासीनता बारे सचेत हुँदै, लोकतन्त्रलाई कार्यहरू मार्फत खतराहरू प्रदान गर्न र प्रतिक्रिया दिन सुधारहरू आवश्यक छ भन्ने विश्वास गर्दछ।

– NPU ले लोकतन्त्रको परिणामस्वरूप राजनीतिक दलहरू र CSO हरूले एकअर्काको पूरक हुनुपर्छ र राज्यलाई जिम्मेवार, लोकतान्त्रिक र जवाफदेही बनाउन नाजुक नियन्त्रण र सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ भन्ने विश्वास गर्दछ। NPU ले देशको राजनीतिक प्रणालीमा निरन्तर सुधारहरूको लागि च्याम्पियनशिप प्रदर्शन गर्न अभिनेताहरूलाई आह्वान गर्दछ।

– लोकतन्त्र र राजनीतिक प्रणालीमा जनताको विश्वासलाई सुदृढ पार्न पत्रकारिता, राजनीतिक दल र नागरिक समाज बीच पारस्परिक सहकार्यलाई अगाडि बढाउन सहयोगी र सुसंगत संवादलाई प्रवर्द्धन गर्न आह्वान गर्दछ ।

– NPU ले विश्वास गर्छ कि यो सहकार्यले संघ, भेला र सूचनामा पहुँचको स्वतन्त्रता र प्रेस स्वतन्त्रता सहित नागरिक स्थानको रक्षा गर्न सक्छ।·

प्रेस स्वतन्त्रता

– सर्वप्रथम NPU ले गाजा लगायत विश्वभर मारिएका, उत्पीडित र धम्की दिइएका पत्रकार र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता अभ्यासकर्ताहरूप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्दछ। NPU पत्रकारहरूको सुरक्षा र सुरक्षाको लागि आफ्नो ऐक्यबद्धता व्यक्त गर्दछ र दण्डहीनताको अन्त्यको लागि आह्वान गर्दछ ।

–मिडियाको खाडललाई सम्बोधन गर्न र मिडियालाई लोकतन्त्र र स्वतन्त्र प्रेसको रक्षा गर्न र जलवायु संकटसँग लड्न सक्षम बनाउन स्थानीय मिडिया प्रणाली र पारिस्थितिक प्रणालीलाई सुदृढ पार्न आह्वान गर्दछ ।

– दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरू र बाहिर डिजिटल अन्तरिक्ष नियमनको नाममा स्वतन्त्र प्रेसमाथि बढ्दो आक्रमणको प्रतिरोध गर्न आह्वान गर्दछ। – धेरै मोर्चाहरूमा बढ्दो असहिष्णुताले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र प्रेसमाथि खतरा बढाएको छ। विश्वव्यापी लोकप्रियता, आतंकवाद, अतिवाद र अधिनायकवादका साथै ठूला प्रविधिहरूले लोकतन्त्र र प्रेस स्वतन्त्रतामाथि गम्भीर खतराहरू खडा गरेका छन्। NPU विश्वास गर्दछ कि स्वतन्त्र प्रेस कुनै पनि बहानामा आक्रमणको विषय हुनु हुँदैन।

– आर्थिक जोखिम, कानुनी सुरक्षामा खाडल, र मिडिया र सामाजिक प्लेटफर्महरू वरिपरि नयाँ विधायी विकासहरूलाई सम्बोधन गर्न छानबिन र समावेशी संवादको लागि आह्वान गर्दछ।

– सूचना परिदृश्यमा डिजिटल वृद्धिका लागि सरकारका तीनै तहमा अनुकूल कानून र नीतिहरू सहित सकारात्मक हस्तक्षेप आवश्यक छ।

– पत्रकारहरूको अधिकार, राम्रो डिजिटल साक्षरता, र लोकतन्त्र र मिडिया स्वतन्त्रताको रक्षा गर्नका साथै जलवायु संकटको सामना गर्न थप जोडिएको मिडियाको बारेमा थप जागरूकता निर्माण गर्नुहोस्।

– बलियो सूचना पारिस्थितिक प्रणाली र अखण्डताको महत्त्व बुझ्दै विश्वसनीय र जनहितकारी मिडिया विकास गर्नुहोस्।

 जलवायु संकट

– सूचनामा पहुँच र पारदर्शिता जोडिएका छन्। जलवायु संकटको सामना गर्न जानकार समाजले मात्र आफ्नो भूमिका अन्वेषण गर्न सक्छ ।

– पर्यावरणमैत्री समावेशी र दिगो विकास – नीति, योजना, दृष्टिकोण र पूर्वाधारको लागि आह्वान गर्दछ ।

– जलवायु संकट यस क्षेत्रको मुख्य एजेन्डा हो त्यसैले यहाँका राजनीतिक दलहरूले राजनीतिक स्तरमा जलवायु संकटलाई सम्बोधन गर्न प्राथमिकता दिनुपर्छ र ऐक्यबद्धता व्यक्त गर्नुपर्छ।

 मुस्ताङ- लोमान्थाङ

– सांस्कृतिक र प्राकृतिक विशिष्ट विशेषताहरू र व्यापारिक सम्भावना भएको हिमालयपारिको जिल्ला मुस्ताङले जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा खराब प्रभावहरूको सामना गरेको छ। यस कुरालाई ध्यानमा राख्दै, एनपीयूले कनेक्टिभिटी मुद्दाहरूमा जलवायु परिवर्तनको सम्भावित प्रभावहरू र जिल्लाको खजाना र सम्भावनाहरूको संरक्षणमा संवाद र छलफल गर्ने विश्वास गर्दछ ।

– नेपाल र चीन बीचको कोरला ट्रान्जिट प्रवेश बिन्दुको सहज सञ्चालन सुनिश्चित गर्न र कालीगण्डकी करिडोर पूरा गर्न संघीय सरकारलाई आह्वान गर्दछ जुन एनपीयूले यस क्षेत्रको विकासमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउने विश्वास गर्दछ ।

–मुक्तिनाथ, दामोदर कुण्ड र कालिशाह मानसरोवर बीच कनेक्टिभिटी स्थापना गरेर यस क्षेत्रमा सांस्कृतिक र धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न आह्वान गर्दछ। कनेक्टिभिटी स्थापना गर्ने यो सम्भावनालाई मूर्त रूप दिन र क्षेत्रको बृहत्तर हितमा प्रयोग गर्न एनपीयूले सबै पक्ष र सरोकारवालाहरूको ध्यान आकर्षित गर्दछ।