मानिसको जीवन जन्मदेखि मृत्युसम्मको एउटा यात्रा हो । यो यात्रामा कसैले धेरै धन–सम्पत्ति कमाउँछ, कसैले ठूलो पद र प्रतिष्ठा प्राप्त गर्छ, कसैले आफ्नो नाम समाजमा स्थापित गर्छ । तर केही मानिस यस्ता हुन्छन्, जसको जीवनको वास्तविक महानता उनीहरूले छोडेर जाने सम्पत्तिमा होइन, उनीहरूले परिवारका लागि गरेको त्याग, दुःखमा देखाएको धैर्य, सन्तानप्रतिको जिम्मेवारी, आफ्नो विचारप्रतिको निष्ठा र अरूका लागि बाँचेको जीवनमा हुन्छ । मेरा बुबा श्री स्वर्गीय शेरबहादुर नेपाली त्यस्तै एउटा सरल, संघर्षशील र प्रेरणादायी जीवनका प्रतिनिधि हुनुहुन्थ्यो ।

वि.सं. २००४ साल माघ २८ गते जन्मनुभएका मेरा बुबाले आफ्नो जीवनको लामो समय संघर्ष, जिम्मेवारी र परिवारप्रतिको समर्पणमा बिताउनुभयो । उहाँको जीवनलाई नजिकबाट हेर्दा त्यसमा सुखका क्षणहरूभन्दा बढी संघर्षका पानाहरू भेटिन्छन् । तर उहाँले ती संघर्षहरूलाई कहिल्यै ठूलो गुनासोका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएन । जीवनले जे दियो, त्यसलाई स्वीकार गर्दै, आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्दै र आफ्ना सन्तानको भविष्य राम्रो बनाउने उद्देश्यका साथ उहाँ निरन्तर अघि बढिरहनुभयो ।

उहाँको जीवनको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय भारतीय सेनासँग जोडिएको थियो । उहाँले करिब २० वर्ष भारतीय सेनामा सेवा गर्नुभयो । युवा अवस्थामा आफ्नो जन्मभूमिबाट टाढा रहेर अनुशासन, कठिन परिश्रम, जोखिम र जिम्मेवारीपूर्ण सैनिक जीवन बिताउनु सामान्य कुरा थिएन । सैनिक जीवन आफैँमा चुनौतीपूर्ण हुन्छ । परिवारबाट टाढा रहनुपर्ने, कठोर अनुशासनमा बस्नुपर्ने, आफ्नो जीवनलाई राष्ट्रको सेवामा समर्पित गर्नुपर्ने र आवश्यक पर्दा जोखिमपूर्ण परिस्थितिको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । उहाँले पनि त्यही कठोर जीवनलाई आफ्नो कर्तव्यका रूपमा स्वीकार गर्नुभयो ।

भारतीय सेनामा सेवा गर्ने क्रममा उहाँले भारत–पाकिस्तान युद्धका बेला भारतको पक्षबाट युद्धमा सहभागी भई आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुभयो । त्यस समयको सैनिक जीवन र युद्धको अनुभव उहाँको जीवनको अत्यन्त महत्वपूर्ण अध्याय थियो । युद्धको वातावरण, परिवारबाट टाढाको बसाइँ, अनिश्चितता र जीवनमाथि आइपर्न सक्ने जोखिमका बीच पनि उहाँ आफ्नो कर्तव्यबाट पछि हट्नुभएन । उहाँको जीवनमा सैनिक सेवाले अनुशासन, साहस, आत्मनिर्भरता र जिम्मेवारीबोध अझ गहिरो बनाएको थियो ।

तर सैनिक जीवनपछि उहाँको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी आफ्नै परिवार बन्यो । उहाँको वैवाहिक जीवनमा उहाँका जीवनसाथीको साथ केही समयसम्म मात्र रह्यो । उहाँकी धर्मपत्नीको ४७ वर्षको उमेरमै निधन भयो । त्यो क्षण उहाँको जीवनको सबैभन्दा ठूलो पीडामध्ये एक थियो । जीवनको एउटा महत्वपूर्ण सहारा गुमेपछि मानिसभित्र उत्पन्न हुने खालीपन शब्दमा व्यक्त गर्न कठिन हुन्छ । जीवनसाथी केवल घरको सदस्य मात्र हुँदैनन्, उनी दुःख–सुखको साथी, मनको कुरा सुनिदिने व्यक्ति, परिवारलाई जोडेर राख्ने आधार र जीवनका कठिन घडीमा दिने भावनात्मक सहारा पनि हुन्छन् ।

लेखक

श्रीमतीको निधनपछि बुबाको जीवनमा एउटा गहिरो एक्लोपन आयो । उहाँले पुनः विवाह गर्नुभएन । उहाँले आफ्नो बाँकी जीवन आफ्ना सन्तान र परिवारकै भविष्यका लागि समर्पित गर्नुभयो । आफ्ना दुःख, पीडा र एक्लोपनलाई भित्रै राखेर उहाँले परिवारलाई सम्हाल्ने निर्णय गर्नुभयो । पाँच सन्तान—तीन छोरा र दुई छोरीको जिम्मेवारी उहाँकै काँधमा आयो । एउटी आमाको अभावमा छोराछोरी हुर्काउनु, उनीहरूको शिक्षा, संस्कार, व्यवहार, भविष्य र जीवनका आवश्यकताहरू पूरा गर्नु सजिलो थिएन । तर उहाँले त्यो कठिन जिम्मेवारीबाट आफूलाई कहिल्यै अलग राख्नुभएन ।

श्रीमतीको निधनपछि उहाँले भोग्नुभएको एक्लोपन सम्झँदा आज पनि मन भारी हुन्छ । घरमा मानिसहरू थिए, सन्तानहरू थिए, पछि नातिनातिनीहरू पनि भए, तर जीवनसाथी गुमाएपछि मनमा उत्पन्न भएको खाली ठाउँ भने अलगै थियो । कतिपय रातहरू मौनतामा बिते होलान्, कतिपय दुःखहरू कसैसँग व्यक्त गर्न नसकिएका होलान् । परिवारको अगाडि उहाँले आफूलाई बलियो देखाउनुभयो होला, तर मनभित्रको पीडा उहाँले नै बोकेर हिँड्नुभयो । उहाँले आफ्नो दुःखलाई सन्तानमाथि बोझ बनाउन चाहनुभएन ।

त्यसैले उहाँको जीवनको एउटा ठूलो विशेषता थियो– आफू दुःखी भएर पनि अरूलाई दुःखी नबनाउने स्वभाव । उहाँले आफ्नो एक्लोपनलाई आफ्नो कमजोरी बन्न दिनुभएन । बरु त्यसैलाई शक्ति बनाएर छोराछोरीको भविष्य निर्माणमा लागिरहनुभयो ।

बुबाले जीवनमा शिक्षालाई विशेष महत्व दिनुभयो । उहाँको दृष्टिमा सन्तानलाई दिन सकिने सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति शिक्षा थियो । धन–सम्पत्ति समयसँगै घट्न वा बढ्न सक्छ, तर शिक्षा र ज्ञानले मानिसलाई जीवनभर साथ दिन्छ भन्ने उहाँको विश्वास थियो । त्यसैले आफ्ना छोराछोरीले पढुन्, आफ्नो खुट्टामा उभिउन्, असल मानिस बनून् र समाजमा सम्मानपूर्वक जीवन बिताउन् भन्ने उहाँको चाहना थियो ।

उहाँ सन्तानको शिक्षाका विषयमा गम्भीर हुनुहुन्थ्यो । उहाँका लागि विद्यालयको प्रमाणपत्र मात्र शिक्षा थिएन । उहाँले शिक्षा भनेको अनुशासन, संस्कार, व्यवहार, जिम्मेवारी, आत्मनिर्भरता र सही–गलत छुट्याउन सक्ने क्षमता हो भन्ने अर्थमा बुझ्नुभएको थियो । त्यसैले उहाँको जीवनशैलीले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण शिक्षा दियो– सन्तानलाई केवल सम्पत्ति होइन, राम्रो संस्कार र शिक्षा दिनु नै वास्तविक अभिभावकीय जिम्मेवारी हो ।

उहाँको जीवन अत्यन्त सरल थियो । आधुनिक जीवनका धेरै आकर्षण र देखावटीपनबाट उहाँ टाढा रहनुभयो । आफ्नो आवश्यकताभन्दा बढी चाहना राख्नुभएन । साधारण जीवन, स्पष्ट विचार र आफ्नै सिद्धान्तअनुसार बाँच्नु उहाँको विशेषता थियो । उहाँले अरूको जीवनसँग आफ्नो जीवन तुलना गर्नुभएन । आफूले जे कमाउनुभयो, त्यसलाई परिवारको आवश्यकता र सन्तानको भविष्यमा खर्च गर्नुभयो ।

उहाँको आफ्नै एउटा जीवनदर्शन थियो । त्यो दर्शन कुनै पुस्तकबाट सिकेको मात्र थिएन, उहाँले आफ्नो जीवनको अनुभवबाट निर्माण गर्नुभएको थियो । दुःख आए पनि नआत्तिने, कठिनाइ आए पनि जिम्मेवारीबाट नभाग्ने, परिवारलाई प्राथमिकता दिने, सन्तानलाई शिक्षित बनाउने र इमानदार तथा सरल जीवन बाँच्ने उहाँको जीवनपद्धति थियो ।

आज हामी पछाडि फर्केर हेर्दा उहाँका धेरै साना–साना व्यवहारहरू पनि ठूलो अर्थ बोकेका रहेछन् भन्ने महसुस गर्छौँ । त्यतिबेला सामान्य लागेका उहाँका कुराहरू आज जीवनका महत्वपूर्ण पाठजस्ता लाग्छन् । उहाँको मौनता, अनुशासन, सरलता, सन्तानप्रतिको चिन्ता र भविष्यप्रतिको सोच अहिले आएर अझ गहिरो अर्थमा बुझ्न थालेका छौँ ।

सैनिक सेवाबाट फर्किएपछि पनि उहाँको जीवन विश्रामको जीवन बनेन् । परिवारको जिम्मेवारी, सन्तानको शिक्षा, घरायसी आवश्यकता र भविष्यको चिन्ताले उहाँलाई निरन्तर व्यस्त राख्यो । श्रीमतीको अनुपस्थितिमा उहाँले बुबा र आमाको दुवै भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । पाँच सन्तानको जीवनमा अभिभावक भएर उभिनु आफैँमा ठूलो संघर्ष थियो ।

समय बित्दै गयो । छोराछोरी हुर्किए । उनीहरूले आफ्नो जीवनका बाटाहरू रोजे । घरमा नयाँ सदस्यहरू थपिँदै गए । बुबा क्रमशः नातिनातिना र नातिनीहरूसँग रमाउन पाउने अवस्थामा पुग्नुभयो । आफ्ना सन्तानलाई हुर्काएको मानिसले उनीहरूका सन्तानहरूलाई आफ्नै आँखाअगाडि हुर्कँदै गरेको देख्नु जीवनको एउटा सुन्दर उपलब्धि हो । उहाँका लागि पनि यो जीवनको उत्तरार्धका महत्वपूर्ण खुसीहरूमध्ये एक थियो ।

उहाँले आफ्ना नातिनातिनीहरूलाई माया गर्नुभयो, उनीहरूको भविष्यप्रति चासो राख्नुभयो र परिवार एकताबद्ध रहोस् भन्ने चाहना राख्नुभयो । उहाँको जीवनको उत्तरार्धमा परिवार नै उहाँको सबैभन्दा ठूलो संसार थियो । धेरै वर्ष सैनिक जीवनमा बिताएर, श्रीमतीको साथ गुमाएर, छोराछोरीलाई संघर्षका बीच हुर्काएर उहाँ अन्ततः आफ्नै परिवारका बीचमा एउटा अभिभावकीय छायाका रूपमा रहनुभयो ।

हामीले उहाँलाई केवल बुबाका रूपमा मात्र होइन, परिवारको एउटा आधारका रूपमा अनुभव गरेका छौँ । उहाँको उपस्थितिले घरमा एउटा सुरक्षा र भरोसाको अनुभूति हुन्थ्यो । उहाँसँग असहमति भएका क्षणहरू पनि होलान्, उहाँका केही निर्णयहरू हामीले तत्काल नबुझेका पनि हुन सक्छौँ, तर समय बित्दै जाँदा उहाँले जीवनभर गर्नुभएको त्यागको गहिराइ बुझिँदै गयो ।

मानिस जीवित हुँदा उसको महत्व सधैँ पूर्ण रूपमा बुझिँदैन । उसको उपस्थितिलाई हामी स्वाभाविक ठान्छौँ । उसको आवाज, हिँडाइ, बोल्ने शैली, सल्लाह, गुनासो र दैनिक व्यवहार सबै सामान्य लाग्छन् । तर जब त्यही व्यक्ति सदाका लागि हामीबाट टाढा जान्छ, तब उसका प्रत्येक स्मृति अमूल्य बन्न पुग्छन् । आज बुबा हामीबीच शारीरिक रूपमा हुनुहुन्न । तर उहाँसँग जोडिएका सम्झनाहरू, उहाँले दिएका संस्कार, उहाँले सिकाएका जीवनका पाठ र उहाँले गरेको संघर्ष हाम्रो मनमा सधैँ जीवित रहनेछन् ।

७ असोज २०८३ वि.सं. हाम्रो परिवारका लागि कहिल्यै बिर्सन नसकिने दिन बनेर आयो । त्यस दिन हामीले हाम्रो परिवारको एक महत्वपूर्ण अभिभावक, मार्गदर्शक र संरक्षकलाई गुमायौँ । श्री शेरबहादुर नेपालीको भौतिक शरीरले हामीलाई छोड्यो, तर उहाँले हाम्रो जीवनमा छोडेर जानुभएको प्रभाव कहिल्यै मेटिने छैन ।

बुबाको पार्थिव शरीर अगाडि उभिँदा मनमा अनेकौँ कुरा आए । जीवनभर हामीलाई सम्हाल्ने उहाँ आज आफैँ निस्पन्द अवस्थामा हुनुहुन्थ्यो । बोलाउँदा जवाफ नआउने, हेर्दा आँखा नखुल्ने र हात समाउँदा पहिलेझैँ न्यानो प्रतिक्रिया नपाइने वास्तविकता स्वीकार गर्न अत्यन्त कठिन थियो । हामीले उहाँसँग बिताएका वर्षहरू एकपछि अर्को गर्दै सम्झन थाल्यौँ ।

तीन छोराका लागि उहाँ केवल बुबा हुनुहुन्नथ्यो; उहाँ हाम्रो जीवनको पहिलो शिक्षक, अनुशासन सिकाउने व्यक्ति, कठिन अवस्थामा उभिन सिकाउने मार्गदर्शक र भविष्यप्रति जिम्मेवार बन्न प्रेरणा दिने अभिभावक हुनुहुन्थ्यो । दुई छोरीका लागि उहाँ माया, सुरक्षा र भरोसाको प्रतीक हुनुहुन्थ्यो । नातिनातिनीका लागि उहाँ परिवारको पुरानो पुस्ताको जीवित इतिहास हुनुहुन्थ्यो । आज त्यो इतिहासको एउटा अध्याय समाप्त भएको छ, तर त्यसको कथा हाम्रो स्मृतिमा निरन्तर रहनेछ ।

हामी छोराछोरीको मनमा एउटै प्रश्न बारम्बार उठ्छ– बुबाले आफ्नो जीवनमा कति पीडा सहनुभयो होला ? श्रीमतीलाई कम उमेरमै गुमाउँदा उहाँको मन कति टुटेको थियो होला ? पाँच सन्तानलाई एक्लै हुर्काउँदा उहाँले कति रात चिन्तामा बिताउनुभयो होला ? सन्तानको भविष्यका लागि आफूले कति चाहना त्याग्नुभयो होला ? हामीले ती सबै दुःख त्यतिबेला पूर्ण रूपमा बुझ्न सकेनौँ होला । आज उहाँको अनुपस्थितिले ती प्रश्नहरू अझ गहिरा बनाइदिएको छ ।

बुबा, तपाईंले आफ्नो जीवनमा जे गर्नुभयो, त्यसको सम्पूर्ण मूल्य हामीले तपाईं जीवित छँदै बुझ्न सकेनौँ होला । तपाईंको मौन त्याग, तपाईंको एक्लोपन, तपाईंको संघर्ष र सन्तानप्रतिको जिम्मेवारीको गहिराइ आज तपाईंलाई बिदाइ गर्ने क्रममा अझ स्पष्ट भएको छ । तपाईंले आफ्नो जीवनमा ठूलो महल बनाउनुभएन होला, धेरै सम्पत्ति जोड्नुभएन होला, तर तपाईंले पाँच सन्तानको जीवन निर्माण गर्न खोज्नुभयो । तपाईंले हामीलाई शिक्षा, संस्कार, श्रम, अनुशासन र सरल जीवनको महत्व सिकाउनुभयो । हाम्रो दृष्टिमा त्यो नै तपाईंको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो ।

तपाईंले आफ्नो जीवनको अन्तिम चरणसम्म परिवारलाई केन्द्रमा राख्नुभयो । तपाईंले फेरि आफ्नो वैवाहिक जीवन सुरु गर्नुभएन; आफ्ना सन्तान, नातिनातिनी र परिवारमै आफ्नो बाँकी जीवन समर्पित गर्नुभयो । तपाईंको त्यो निर्णय र त्यागको वास्तविक अर्थ आज आएर हामीले अझ गहिरोसँग महसुस गरेका छौँ ।

आज तपाईंको पार्थिव शरीरलाई अन्तिम श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै हामी तीन छोरा, दुई छोरी, नातिनातिनी तथा सम्पूर्ण परिवारका तर्फबाट हृदयदेखि भन्न चाहन्छौँ–
बुबा, तपाईंले हामीलाई छोडेर जानुभएको छैन; तपाईं हाम्रो सम्झनामा, हाम्रो संस्कारमा र हाम्रो जीवनपद्धतिमा जीवित रहनुहुनेछ ।
तपाईंको अनुशासन हाम्रो व्यवहारमा रहनेछ ।
तपाईंले शिक्षालाई दिएको महत्व हाम्रो सन्तानको भविष्यमा रहनेछ ।
तपाईंको सरलता हाम्रो जीवनको प्रेरणा बन्नेछ ।
तपाईंले सहनुभएको दुःख हाम्रो लागि जिम्मेवारीको पाठ बन्नेछ ।
तपाईंको संघर्ष हाम्रो लागि साहसको स्रोत बन्नेछ ।
तपाईंले परिवारलाई दिएको माया हाम्रो परिवारलाई जोडिराख्ने आधार बन्नेछ ।
बुबा, तपाईंले जीवनमा धेरै कुरा सहनुभयो । युद्धको जोखिम देख्नुभयो, परिवारबाट टाढा बस्नुभयो, जीवनसाथी गुमाउनुभयो, एक्लोपन सहनुभयो, सन्तान हुर्काउन संघर्ष गर्नुभयो र अन्ततः आफ्ना सन्तान तथा नातिनातिनीको भविष्य हेर्दै जीवनको यात्रा पूरा गर्नुभयो । तपाईंको जीवन बाहिरबाट हेर्दा सरल थियो, तर त्यसको भित्री कथा त्याग, संघर्ष र जिम्मेवारीले भरिएको थियो ।

आज हामी तपाईंलाई अन्तिम बिदाइ दिइरहेका छौँ । आँखामा आँसु छन्, मनमा पीडा छ, तर त्यही पीडाभित्र तपाईंप्रति गहिरो गर्व पनि छ । तपाईं हाम्रो परिवारका लागि केवल बितेको एउटा पुस्ता होइन, हाम्रो इतिहासको महत्वपूर्ण आधार हुनुहुन्छ ।

स्वर्गीय श्री शेरबहादुर नेपालीप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली ।
तपाईंको आत्माको चिरशान्तिको कामना गर्दछौँ ।
शोकसन्तप्त तीन छोरा, दुई छोरी, नातिनातिनी तथा सम्पूर्ण परिवारजनप्रति हार्दिक समवेदना व्यक्त गर्दछौँ ।
समयले घाउ निको पार्ला, जीवन फेरि आफ्नो गतिमा अघि बढ्ला, नयाँ पुस्ता जन्मिएर हुर्किएला; तर तपाईंले हाम्रो परिवारमा छोडेर जानुभएको स्थान कहिल्यै भरिने छैन । तपाईंको सम्झना हाम्रा कुराकानीमा, हाम्रा संस्कारमा, हाम्रा निर्णयमा र हाम्रा सन्तानलाई सुनाइने तपाईंका कथाहरूमा सधैँ जीवित रहनेछ ।
बिदाइ बुबा ।