पोखरा\जनकवि केशरी धर्मराज थापाले पोखराको बाटुलेचौरमा बनाएको घर अहिले पनि उही स्वरुपमा छ । जहाँ कुनै बेला नेपाली साहित्यका अग्ला व्यक्तित्व पोखरा झर्दा बास बस्न पुग्थे । यो घरमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, योगी नरहरीनाथ, भवानी भिक्षु, बालकृष्ण सम, भिमनिधि तिवारी, सिद्धिचरण श्रेष्ठ, माधव घिमिरे लगायत पटकपटक बसेका छन् ।
२०११ सालमा बनाएको घरका झ्याल ढोकाका केही खाँबा र काठ फेरिएका छन् । आँगनमा ढुंगा बिच्छ्याइएको छ । पिँढी र भित्तामा प्लास्टर गरिए पनि पुरानो झल्को मर्न दिएको छैन । नेपाली मौलिक लोक साहित्य र लोकगीतका प्रतिभा धर्मराजका परिवार उनका योगदानलाई संग्राहालय बनाएर जीवन्त राख्न चाहन्छन् ।
उक्त घरजग्गामा संग्रहालय बनाउन धर्मराजले बनाएको घर र ४ रोपनी बढी जमिन दिन तयार रहेको धर्मराजका जेठा छोरा मदनराजले बताए । यसका लागि उनीहरुले संस्कृति विभागलाई पत्राचारसमेत गरिसकेका छन् । ‘नेपाली लोकगीत र साहित्यमा बुबाको योगदान जीवन्त राख्न हामीले सरकारलाई घर र जग्गा दिन पत्राचार गरेका छौं,’ मदनराजले भने, ‘अहिलेसम्म सरकारले जवाफ दिएको छैन ।’
सरकारले संग्राहालय बनाउन चाहेन भने पनि परिवारको तर्फबाट संग्राहालय बनाउने उनले बताए । स्वास्थ्य प्रशासनमा सरकारी जागिरबाट अवकाश पाएका मदनराज अहिले बुबा–आमाको स्मृतिमा खोलिएको ‘धर्मराज–सावित्री थापा प्रतिष्ठान’का अध्यक्ष छन् । प्रतिष्ठानमा उनका परिवारका सदस्य र केही बाहिरका मानिस छन् ।
परिवार, समुदाय र सरकारी लगानीबाट संग्राहालय बनाएर प्रदेश वा केन्द्रीय सरकारलाई जिम्मा लगाउने आफ्नो धोको रहेको मदनराजले बताए । बुबाले बनाएको घर र पैतृक जग्गा सरकारलाई बुझाउँदा उनीहरुले अर्को चासो राखेका छन् । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको घर सरकारले लिएर संग्राहालय बनाउँदा पुरानो घर भत्काएकोमा उनीहरुको आपत्ति छ । ‘बुबाले बनाउनुभएको घर हामीले अहिलेसम्म उही स्वरुपमा राखेका छौं, भत्काएका छैनौं,’ मदनराजले भने, ‘महाकविको घरझैं यो घर सरकारले भत्काउन हुँदैन ।’
तीन दाजुभाइ र २ जना दिदीबहिनी रहेका मदनराजको परवारले अंशबण्डा गर्दा घर माइला भाइ कुञ्जराज थापाको भागमा परेको छ । बुबाको घर संरक्षण गर्ने भनेर नै अंशबण्डा गर्दा घर र वरीपरीका जमिनजस्ताको तस्तै राखिएको उनले बताए ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा ३३ वर्ष अर्थशास्त्रका प्राध्यापक रहेका कुञ्जराज थापा पनि बुबाको स्मृति ताजा बनाइराख्न सरकारले स्वामित्व लियोस् भन्ने चाहना राख्छन् । तर, सकारी पक्षबाट कुनै चासो नहुँदा परिवारले नै धर्मराज र उनका कृतिको सोधखोज गरिरहेको उनले बताए ।
‘अहिले पनि बुबाले गाउनुभएका कतिपय गीत भारतको कलकत्ता र रेडियो नेपालमा होलान्,’ उनले भने, ‘हामीले खोज्दा जाँदा रेडियो नेपालले दिएन, भारत गएर खोज्न सकेनौं ।’ धर्मराजका कृति र गीत जीवन्त राख्न पनि अब सरकारले नै स्वामित्व लिनुपर्ने उनको भनाइ छ ।
विक्रम संवत् १९८१ साउन १ गते जन्मिएका धर्मराजको निधन २०७१ असोज २८ मा भएको थियो । उनको ‘हरियो डाँडा माथि, हलो जोत्ने साथी’, ‘हाम्रा तेञ्जिङ शेर्पाले, चढ्यो हिमाल टाकुरा’ लगायत गीत प्रख्यात छ । दुई दर्जन बढी साहित्यिक कृति प्रकाशित धर्मराजका ‘मंगली कुसुम’ नामक कृतिले २०२५ सालको मदन पुरस्कार पाएको थियो ।
लोकगीत र साहित्य मार्फत नेपाली भाषालाई सर्वस्विकार्य बनाउन भूमिका खेलेका धर्मराजका अधिकांश गीत र कविताहरु लोक लयमा रहेका छन् । नेपाली वाङ्मयको श्रीवृद्धिमा योगदान गरेको भन्दै २०५७ मा जगदम्बाश्री पुरस्कार पाएका धर्मराजले लेखेका अधिकांश कृति र गीत संगीत जागरण जगाउने खालका रहेका मदनराजको भनाई छ । उनका अनुसार धर्मराज देशव्यापी दौडाहामा लागेर नेपाली लोकगीत र साहित्यको उत्थानमा योगदान दिएका थिए ।
धर्मराजले लेखेका गीत र कविताले राष्ट्रियता मजबुत बनाउन र आम नागरिकलाई चेतनशील बनाउन भूमिका खलेको छोरा मदनराजको दाबी छ । ‘बुबाले लेख्नुभएका कविता र गाउनुभएको गीत लोक जीवनमा आधारित छन्,’ उनले भने, ‘उहाँले त्यो समयमा पनि प्रगतिशील र राष्ट्रिय भावनामा आधारित रचना गर्नुभयो ।’
नेपालका प्रगतिशील लेखक तथा साहित्यकारले भने धर्मराज थापा सधैं सत्ताको नजिक रहेको आरोप लगाउने गरेका छन् । राणाकालदेखि बहुदल हुँदै पञ्चायती व्यवस्थामा समेत तत्कालीन सरकारको नजिक रहेर धर्मराजले काम गरेको उनीहरुको आरोप छ । तर, धर्मराजका परिवार यो आरोप स्विकार गर्दैनन् । उनका कृति नै यसको जवाफ रहेको उनीहरुको दाबी छ ।
मदनराजका अनुसार राणा शासनविरुद्ध नेपाली कांग्रेसले गरेको विद्रोह २००७ सालमा राणासँग कांग्रेसले गरेको दिल्ली सम्झौताविरुद्ध धर्मराज उभिएका थिए । तत्कालीन प्रजा परिषदका अध्यक्ष डा. केआई सिंहको पार्टीमा लागेर दिल्ली सम्झौता धोका हो भन्दै धर्मराज अघि बढेको मदनराजले बताए ।
‘दिल्ली सम्झौता धोका हो भनेर केआई सिंहले हतियार उठाउँदा मेरो बुबा पनि उहासँगै लाग्नुभयो,’ मदनराजले भने, ‘त्यतिबेला बुबा ६ महिना जेल पर्नुभएको थियो ।’ पञ्चायतकालमा पनि शासकका विरुद्ध धर्मराजले गीत र कवितामार्फत प्रजातन्त्रका लागि आवाज उठाएको उनको दाबी छ ।
सरकारी स्तरबाट जनकवि केशरीको सम्झना गरिएको छैन । परिवारका तर्फबाट खोलिएको प्रतिष्ठानमार्फत २÷२ वर्षको अन्तरमा उनको सम्झना हुन्छ । यसवर्ष नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानसँग मिलेर ‘गण्डकी लोक सस्कृति र लोक जीवन विषयक विचार गोष्ठी आयोजना गरिएको छोरा मदनराजले बताए ।
गोष्ठीमा धर्मराजका जेठी छोरी वरिष्ठ गायिका ज्ञानु राणा, प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति डा. जगमान गुरुङ लगायतले बोल्ने कार्यक्रम छ । धर्मराजका कान्छी छोरी पारु भट्ट र कान्छा छोरा मनमोहन मेमोरियल अस्पतालका प्राध्यापक डा. बुलन्द थापासहित परिवार र सार्वजनिक व्यक्तिहरुको उपस्थितिमा बुबाको स्मरण रहिरहने गरी योजना अघि सार्न खोजिएको मदनराजले बताए ।
‘हाम्रो चाहना बुबाको नाममा यही घर जग्गामा एउटा संग्राहालय बनाएर सरकारलाई हस्तान्तरण गर्ने हो,’ मदनराजले भने, ‘सरकारले चासो लिएको छैन, हामी हाम्रो तर्फबाट बनाएर भए पनि सरकारलाई बुझाउँछौं ।’