जीवन वास्तवमा के होरु हामीले चाहेका सबै कुरा प्राप्त गर्नु जीवन हो कि प्राप्त भएका कुराहरूको महत्त्व बुझेर बाँच्नु जीवन होरु यो प्रश्नको उत्तर खोज्दै जाँदा लाग्छ—जीवन न त पूर्ण सफलताको कथा हो, न त पूर्ण असफलताको गाथा। जीवन त प्राप्ति र अभाव, आशा र निराशा, हाँसो र आँसु, मिलन र बिछोडको सम्मिश्रणबाट बनेको एउटा सामान्य यात्रा हो। यही यात्राको नाम हो- जिन्दगी।

हामी प्रायः आफ्नो जीवनलाई अरूको जीवनसँग तुलना गरेर हेर्छौँ। अरूको घर राम्रो देख्छौँ, आफ्नो घर सानो लाग्छ। अरूको कमाइ धेरै देख्छौँ, आफ्नो आम्दानी कम लाग्छ। कसैको सामाजिक प्रतिष्ठा देख्छौँ, आफ्नो पहिचान कमजोर लाग्छ। कसैको सुखी परिवार देख्छौँ, आफ्ना सम्बन्धमा रहेका सानातिना असमझदारीहरू पनि ठूला लाग्न थाल्छन्। अरूको सफलताले हामीलाई प्रेरणा दिनुपर्ने हो, तर कहिलेकाहीँ त्यही सफलताले आफ्नै जीवनप्रति असन्तुष्टि बढाइदिन्छ।

जीवनमा सबै कुरा प्राप्त गरेर कोही पनि पूर्ण हुँदैन, र सबै कुरा खुसी हुन्छन् र केही नबोलेका पीडाहरू हुन्छन्। फरक यति हो, कसैले आफ्ना प्राप्तिहरू गनेर जीवनसँग सन्तुष्टि खोज्छन्, कसैले आफ्ना अभावहरू गनेर जीवनसँग गुनासो गर्छन्। गुमाएर कोही पनि पूर्णतः रिक्त हुँदैन। हरेक मानिसको जीवनमा केही प्राप्ति हुन्छन्, केही अभाव हुन्छन्, केही हामीले बिर्सन्छौँ -हामीले अरूको जीवनको देखिने पाटोसँग आफ्नो जीवनको भोगिएको पाटो तुलना गरिरहेका हुन्छौँ। बाहिरबाट चम्किलो देखिने हरेक जीवनभित्र पनि केही न केही अँध्यारा कुनाहरू हुन्छन्। मुस्कुराइरहेको अनुहारभित्र चिन्ता हुन सक्छ, सम्पन्न घरभित्र सम्बन्धको रिक्तता हुन सक्छ, ठूलो पदमा पुगेको व्यक्तिभित्र असुरक्षा हुन सक्छ र सामान्य जीवन बिताइरहेको मानिसभित्र गहिरो सन्तुष्टि हुन सक्छ। त्यसैले देखिने जीवन र भोगिने जीवन सधैँ एउटै हुँदैनन्। हामी अरूको जीवनको उज्यालो देख्छौँ, तर त्यहाँसम्म पुग्न उसले पार गरेको अँध्यारो देख्दैनौँ।

मानिसको स्वभाव पनि अनौठो छ। आफूले प्राप्त गरेको कुरा बिस्तारै सामान्य लाग्न थाल्छ, तर प्राप्त गर्न नसकेको कुरा असाध्यै महत्त्वपूर्ण लाग्छ। हिजोसम्म सपना देखेको जागिर पाएपछि त्यसका चुनौतीहरू देखिन थाल्छन्। धेरै दुःख गरेर बनाएको घरमा बसेपछि त्यो घरको आकार सानो लाग्न थाल्छ। वर्षौँसम्म चाहेको वस्तु प्राप्त भएपछि त्यसको आकर्षण बिस्तारै घट्दै जान्छ। तर आफूले चाहेर पनि प्राप्त गर्न नसकेको पद, अवसर, सम्बन्ध वा सम्पत्ति भने मनमा बारम्बार आइरहन्छ।

यसरी हेर्दा मानिसको दुःखको एउटा कारण अभाव मात्र होइन, अभावप्रतिको निरन्तरको ध्यान पनि हो। हामीसँग के छैन भन्ने कुराले हाम्रो चेतनालाई यति धेरै ओगट्छ कि हामीसँग के छ भन्ने कुरा नै बिर्सन पुग्छौँ। हातमा भएका फूलहरूको सुगन्ध महसुस गर्न छाडेर टाढाको बगैँचामा फुलेका फूलहरूतिर मात्र आँखा लगाउँछौँ। परिणामतः फूलहरू आफ्नै आँगनमा फुलिरहेका हुन्छन्, तर हामीलाई जीवन उजाड लागिरहेको हुन्छ।

यसको अर्थ सपना देख्नु गलत हो भन्ने होइन। चाहना राख्नु, प्रगति गर्न खोज्नु र आफ्नो अवस्था सुधार्न प्रयत्न गर्नु मानिसको स्वाभाविक गुण हो। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब चाहनाले हाम्रो जीवनलाई अघि बढाउने प्रेरणा दिनुको सट्टा वर्तमान जीवनप्रतिको असन्तुष्टिको स्रोत बन्न थाल्छ। जबसम्म चाहेको कुरा प्राप्त हुँदैन, खुसी हुन सकिँदैन भन्ने सोचले मानिसलाई निरन्तर प्रतीक्षामा राख्छ। एउटा चाहना पूरा हुन्छ, अर्को जन्मिन्छ। एउटा लक्ष्य हासिल हुन्छ, अर्को लक्ष्य अगाडि उभिन्छ। यसरी खुसीलाई भविष्यको कुनै बिन्दुमा राखेर वर्तमानलाई दुःखपूर्वक बिताउने क्रम चलिरहन्छ।

सायद जीवनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यही हो—हामी खुसी हुनका लागि जीवनभर मेहनत गर्छौँ, तर मेहनत गर्दै गर्दा खुसी हुन बिर्सन्छौँ।

हरेक मानिसको जीवनमा कुनै न कुनै अधुरोपन हुन्छ। कसैलाई सन्तानको चिन्ता हुन्छ, कसैलाई सन्तानको भविष्यको। कसैलाई धनको अभाव हुन्छ, कसैलाई धन भएर पनि मनको शान्ति हुँदैन। कसैलाई अवसर मिल्दैन, कसैलाई अवसर पाएर पनि सन्तुष्टि मिल्दैन। कसैलाई मन परेको मानिसको साथ मिल्दैन, कसैलाई साथमा भएको मानिसको मन बुझ्न कठिन हुन्छ। कसैको शरीरले साथ दिँदैन, कसैको मनले विश्राम पाउँदैन।

अर्थात्, अभावको स्वरूप फरक हुन सक्छ, तर अभावको अनुभूति लगभग सबैको जीवनमा कुनै न कुनै रूपमा उपस्थित हुन्छ। कसैको पीडा ठूलो र कसैको सानो भनेर बाहिरबाटै निर्णय गर्न पनि सकिँदैन। जुन कुरा एउटा मानिसका लागि सामान्य हो, त्यही अर्को मानिसका लागि जीवनकै सबैभन्दा ठूलो समस्या हुन सक्छ।

त्यसैले सबैको जीवन औसत हुन्छ भन्नुको अर्थ सबैको दुःख, सुख, अवसर र परिस्थिति बराबर हुन्छन् भन्ने होइन। कसैको जीवन वास्तवमै कठिन हुन्छ, कसैले असमानता र अन्याय भोगिरहेको हुन्छ, कसैले आधारभूत आवश्यकतासमेत पूरा गर्न सकिरहेको हुँदैन। तर सामान्य जीवनका धेरै अनुभवमा एउटा साझा सत्य भेटिन्छ—कुनै पनि मानिसले जीवनका सबै पक्षमा आफूले चाहेअनुसारको पूर्णता हासिल गर्न सक्दैन। एउटा क्षेत्रमा प्राप्ति हुँदा अर्को क्षेत्रमा अभाव रहन सक्छ। बाहिरी सफलताले भित्री रिक्तता सधैँ मेटाउन सक्दैन।

यसैले औसत जिन्दगीलाई असफल जिन्दगीका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। सामान्य हुनु कमजोरी होइन। ठूलो पदमा नपुग्नु, चर्चित नहुनु, करोडौँ सम्पत्ति नकमाउनु वा संसारले प्रशंसा नगर्नु मात्रै जीवनको असफलता होइन। परिवारको आवश्यकता पूरा गर्न सक्नु, इमानदारीपूर्वक श्रम गर्नु, आफ्नो कारणले अरूलाई अनावश्यक पीडा नदिनु, अप्ठ्यारोमा पनि आत्मसम्मान जोगाउनु र राति सुत्दा मनमा अनावश्यक बोझ नरहनु पनि जीवनका महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुन्।

हामीले सफलताको परिभाषा धेरै साँघुरो बनाएका छौँ। धन, पद, प्रतिष्ठा, लोकप्रियता र भौतिक सुविधालाई सफलताको मापन बनाउँदा जीवनका अरू मूल्यहरू ओझेलमा पर्छन्। आमाबुबासँग बसेर केही समय कुरा गर्नु, छोराछोरीको हाँसोमा रमाउनु, जीवनसाथीसँग मनका कुरा साट्नु, साथीको दुःखमा साथ दिनु, बिहान स्वस्थ भएर उठ्नु र साँझ शान्त मनले घर फर्कन पाउनु-यी कुरा कुनै ठूलो उपलब्धिजस्तो देखिँदैनन्। तर जब यी कुराहरू जीवनबाट टाढिन्छन्, तब मात्रै तिनको वास्तविक महत्त्व महसुस हुन्छ।

हामीले जीवनमा प्राप्त गरेका धेरै अमूल्य कुराहरूको मूल्य तिनको अनुपस्थितिले सिकाउँछ। स्वास्थ्यको महत्त्व बिरामी हुँदा, समयको महत्त्व बितिसकेपछि, सम्बन्धको महत्त्व दूरी बढेपछि र मानिसको महत्त्व उसलाई गुमाएपछि महसुस हुने गर्छ। तर बुद्धिमानी त त्यही हो, जुन कुरा आफूसँग छ, त्यसको महत्त्व हराउनुअघि नै बुझ्न सकियोस्।

जीवनमा खुसी हुनु र रमाएर बाँच्न सक्नु किन महत्त्वपूर्ण छ भने जीवनको अवधि हाम्रो नियन्त्रणमा पूर्ण रूपमा हुँदैन, तर जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा भने हामीले केही काम गर्न सक्छौँ। सबै समस्या समाधान भएपछि मात्रै खुसी हुन्छु भनेर पर्खने हो भने त्यो दिन कहिल्यै नआउन पनि सक्छ। किनकि एउटा समस्या समाधान हुँदा अर्को समस्या आइपुग्न सक्छ। एउटा चिन्ता हट्दा अर्को जिम्मेवारी थपिन सक्छ। जीवन समस्यारहित हुने यात्रा होइनस समस्याबीच पनि अर्थ, आशा र आनन्द खोज्ने अभ्यास हो।

खुसी हुनु भनेको सधैँ हाँसिरहनु होइन। दुःख नहुनु पनि होइन। मन दुख्दा दुःखी हुन पाउनु, असफल हुँदा केही समय निराश हुन पाउनु, आफ्नो पीडा स्वीकार गर्न सक्नु र फेरि विस्तारै उठेर अघि बढ्न सक्नु पनि खुसीपूर्ण जीवनकै हिस्सा हो। रमाएर बाँच्नु भनेको आफ्ना दुःख लुकाएर कृत्रिम मुस्कान देखाउनु होइनस दुःखलाई जीवनको सम्पूर्ण परिचय बन्न नदिनु हो।
हामीले आफूलाई सोध्नुपर्ने एउटा प्रश्न छ—मलाई वास्तवमै के चाहिएको होरु अझ धेरै धन, अझ ठूलो घर, अझ उच्च पद र अझ धेरै प्रशंसारु वा मनको शान्ति, आफ्ना मानिसको साथ, सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्ने अवस्था र आफूले बाँचेको जीवनप्रति आत्मीयतारु यी चाहनाहरू एकअर्काका विरोधी होइनन्। धन कमाउनु, राम्रो घर बनाउनु र प्रगति गर्नु आवश्यक तथा उचित लक्ष्य हुन सक्छन्। तर तिनलाई प्राप्त गर्ने क्रममा आफ्नो स्वास्थ्य, सम्बन्ध, समय र मानसिक शान्ति नै गुमाइयो भने उपलब्धिको वास्तविक अर्थ के रहन्छ ?

जीवनलाई सुन्दर बनाउन सधैँ ठूला परिवर्तन आवश्यक हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ दृष्टिकोणमा आएको सानो परिवर्तनले पनि ठूलो फरक पार्छ। आफूले प्राप्त गर्न नसकेको कुराको पीडासँगै प्राप्त गरेका कुराको मूल्य पनि सम्झनु, अरूसँग तुलना गर्नुभन्दा हिजोको आफूभन्दा आज केही राम्रो बन्न खोज्नु, आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्दै सुधारको प्रयास गर्नु र अरूको सफलतामा आफ्नो असफलता नदेख्नु—यी अभ्यासले जीवनप्रतिको दृष्टिकोण बदल्न सक्छन्।

त्यस्तै, सन्तुष्टि र महत्त्वाकाङ्क्षाबीच सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक छ। सन्तुष्ट हुनु भनेको प्रयास गर्न छाड्नु होइन। जे छ त्यसैमा चित्त बुझाएर अन्याय, गरिबी वा दुःख सहेर बस्नु पनि होइन। सन्तुष्टिको अर्थ आफ्नो वर्तमानलाई घृणा नगरी भविष्य सुधार्न सक्नु हो। आफू जहाँ छु, त्यहाँबाट अघि बढ्ने प्रयास गर्नु, तर आफू जहाँ छु त्यसकै कारण आफूलाई तुच्छ नठान्नु हो।

हामी सबैको जिन्दगीमा कुनै न कुनै अधुरो कथा हुन्छ। कसैले चाहेको सपना पूरा गर्न सकेको हुँदैन, कसैले चाहेको सम्बन्ध जोगाउन सकेको हुँदैन, कसैले विगतको कुनै निर्णयप्रति पछुतो बोकेको हुन्छ। तर अधुरोपन हुनु जीवनको अन्त्य होइन। हरेक अधुरो चाहनालाई पूरा गर्नैपर्छ भन्ने पनि छैन। केही सपना परिस्थितिका कारण छुट्छन्, केही चाहना समयसँगै बदलिन्छन् र केही कुराहरू नपाउँदा नै जीवनले अर्को बाटो देखाउँछ। विगतमा प्राप्त नभएको एउटा कुरा नै सम्पूर्ण जीवनको मूल्य निर्धारण गर्ने आधार बन्न दिनु हुँदैन।

कहिलेकाहीँ हामीले चाहेको कुरा नपाउनु दुःखद हुन्छ, र त्यो दुःखलाई सामान्य भनेर पन्छाउनु पनि उचित हुँदैन। तर जीवनलाई पछाडि फर्केर हेर्दा प्राप्त नभएका कुराहरू मात्र होइन, तिनका बीचमा बितेका असंख्य सामान्य तर सुन्दर क्षणहरू पनि देख्न सक्नुपर्छ। हामीले बिताएका साँझहरू, परिवारसँग खाएका खाना, साथीहरूसँग गरेका हाँसोठट्टा, अप्ठ्यारोमा कसैले दिएको साथ र निराशाको बीचमा फेरि पलाएको आशा—यिनै क्षणहरूले जीवनलाई अर्थ दिएका हुन्छन्।

अन्ततः जिन्दगी कुनै प्रतियोगिता होइन, जहाँ सबैभन्दा अगाडि पुग्ने मानिसले मात्रै जीवन जित्छ। सबैको गति फरक हुन्छ, परिस्थिति फरक हुन्छ, क्षमता फरक हुन्छ र खुसीको परिभाषा पनि फरक हुन्छ। कसैका लागि ठूलो सफलता नै खुसी हो, कसैका लागि सामान्य जीवनमा पाइने शान्ति। अरूले सफलताको जुनसुकै मापदण्ड बनाए पनि आफ्नो जीवनको मूल्य त्यसैका आधारमा निर्धारण गर्न आवश्यक छैन।

हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा यति हो-जीवनमा सबै कुरा प्राप्त गर्न सकिँदैन, तर प्राप्त भएका कुराहरूको अर्थ बुझ्न सकिन्छ। सबै अभाव हटाउन सकिँदैन, तर अभावले नै आफ्नो सम्पूर्ण खुसी खोस्न नदिने अभ्यास गर्न सकिन्छ। सबै मानिसलाई खुसी पार्न सकिँदैन, तर आफूले सकेसम्म इमानदार, संवेदनशील र मानवीय भएर बाँच्न सकिन्छ।

सायद जीवनको वास्तविक सुन्दरता पूर्ण हुनुमा होइन, अपूर्णताबीच पनि बाँच्न सक्नुमा छ। सबै सपना पूरा हुनुमा होइन, केही सपना अधुरा रहँदा पनि आशा जोगाइराख्नुमा छ। संसारले चिन्नुमा मात्र होइन, आफ्ना केही मानिसको मनमा आत्मीय स्थान बनाउन सक्नुमा छ। धेरै कुरा पाउनुमा मात्र होइन, पाएको कुराको मूल्य बुझ्न सक्नुमा छ।

त्यसैले जीवनलाई सधैँ अभावको हिसाबकिताबमा सीमित नगरौँ। आफूले चाहेको कुरा प्राप्त गर्न मेहनत गरौँ, अन्याय र कठिनाइसँग लडौँ, नयाँ सपना देखौँ र आफ्नो अवस्था सुधार्ने प्रयास गरौँ। तर त्यही क्रममा आज हामीसँग भएका सम्बन्ध, स्वास्थ्य, समय, आत्मसम्मान र साना खुसीहरूलाई बिर्सेर नबसौँ। भोलिको राम्रो जीवन बनाउने प्रयास गर्दै गर्दा आजको जीवनलाई पूरै दुःखी बनाएर नबिताऔँ।

किनकि अन्तिममा जीवन कति ठूलो थियो भन्नेभन्दा पनि कति आत्मीय थियो, कति धन कमाइयो भन्नेभन्दा पनि कति शान्तिसँग बाँचियो, कति मानिसले चिन्यो भन्नेभन्दा पनि कति मानिसको मन बुझियो र कति चाहना पूरा भए भन्नेभन्दा पनि प्राप्त जीवनमा कति खुसी बाँडियो भन्ने कुरा अर्थपूर्ण हुन सक्छ।

जिन्दगी सबैको आफ्नो–आफ्नो हिसाबले चलिरहेको छ। कसैको कथा चम्किलो देखिन्छ, कसैको सामान्य। कसैको सफलता चर्चामा आउँछ, कसैको संघर्ष कसैलाई थाहा हुँदैन। तर हरेक मानिस आफ्नै अनुभव, आफ्नै अभाव र आफ्नै आशासहित जीवनको बाटोमा हिँडिरहेको छ।

सायद जीवनको सबैभन्दा ठूलो सफलता आफूले चाहेका सबै कुरा पाउनु होइन, नपाएका कुराहरूको पीडाबीच पनि आफूसँग भएको जीवनलाई माया गर्न सक्नु हो।

अन्ततः, हामी सबैले बाँच्ने जीवन पूर्ण नहुन सक्छ, तर त्यसलाई अर्थपूर्ण बनाउन सकिन्छ। हरेक दिन उत्कृष्ट नहुन सक्छ, तर हरेक दिनमा केही न केही राम्रो भेटिन सक्छ। हरेक सपना पूरा नहुन सक्छ, तर हरेक बिहान नयाँ सम्भावना लिएर आउन सक्छ। जीवनको वास्तविक धनी त्यो मात्र होइन, जससँग धेरै कुरा छन्स त्यो पनि हो, जसले आफूसँग भएका कुराको मूल्य चिनेको छ र अपूर्ण जीवनमै खुसी भएर बाँच्न सिकेको छ। धन्यवाद