पोखरा – भन्नेहरु भन्छन्, लोमन्थाङ रहश्यमयी गुफा र चिसो मरुभूमिको देश हो । साँच्चिकै यो २०७४ सालसम्म देशभित्रको देश थियो । सरकारले २०७४ सालमा राजा÷रजौटाको अन्त्य गरेपछि जिग्मे परवल विष्ट कानूनी रुपमा ‘सांस्कृतिक राजा’बाट ‘जनता’ भए । लोमान्थाङको संस्कृतिले उनलाई नछाड्नु फरक कुरा हो तर राजाले राजकाज छाडिदिए ।

संयोक कस्तो भने, माटोको सहर लोमन्थाङकै नाउँमा २०७३ सालमा संघीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले मुस्ताङ जिल्लामा साविकका लोमन्थाङ, छोसेर र छोन्हुप गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर लोमन्थाङ गाउँपालिका घोषणा गरेको थियो । २०७४ सालको चुनावबाट ७२७ वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफलको सो गाउँपालिका हाँक्ने जिम्मा सुवर्णकुमार विष्टले प्राप्त गरे । उपाध्यक्षमा पेमा डोल्मा विष्ट निर्वाचित भइन् ।

सानो जनसंख्या,ठूलो र विकट भूगोल तथा संरचनाविहीन अवस्थामा काम थाल्नु सजिलो थिएन । अध्यक्षको पद थियो तर बस्ने ठाउँ थिएन । स्थानीय क्लबसँग एउटा कोठा भाडामा लिएर पालिकाको कार्यालय बनाइयो । २ जना कर्मचारीको जोहो भयो । ‘वडा भवनको त कुरै छाडौं, एउटा कोठामा भेंडाजस्तै कोचिएर काम सुरु गरेको हो’,अध्यक्ष सुवर्ण भन्छन्,‘ स्थानीय तहका अधिकार कार्यान्वयन गर्न धेरै दुःख कष्ट झेल्नुप¥यो ।’

उनका अनुसार कामले विस्तारै लय समात्यो । सांस्कृतिक र पर्यटकीय क्षेत्र लोमन्थाङ चिनाउन पालिकाले महोत्सवको आयोजना ग¥यो । तत्कालीन मुख्यमन्त्री पृथ्वीसुब्बा गुरुङ स्वयं उपस्थित सो महोत्सवले लोमन्थाङप्रति प्रदेश सरकारको ध्यान तान्यो । पालिकाले त्यसपछि भौतिक निर्माणका योजना बनायो ।

पालिकाले ऐतिहासिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाहरुको संरक्षण, स्थानीय भाषामा फुग् भनिने गुफा,गुम्बा र छ्योर्तेन संंरक्षणमा विशेष चासो दियो । लोमन्थाङको माटोको सहर अर्थात् वडा नंम्बर ५ माटो जमाएर बनाइएको २ मिटर फराकिलो र ८ मिटर अग्लो पर्खालले घेरिएको क्षेत्रलाई विशेष बनाउने अभियान थालियो । २ सय ८० मिटर उत्तर–दक्षिण र १ सय ६० मिटर पूर्व–पश्चिम क्षेत्रफलमा फैलिएको लोमान्थाङ बस्तीमा बिजुलीको तार भूमिगत गराउने नविन कामको थालनी भयो ।

अध्यक्ष विष्टका अनुसार विश्वकै अनुपम लोमन्थाङ क्षेत्र घुम्दा बिजुलीका तारले पर्यटकहरुका आँखा नबिझाओस् भन्ने उदेश्यले त्यसो गरिएको हो । अहिले सो क्षेत्रमा बिजुलीका तार अण्डरग्राउण्ड गरिएको छ । स्रोत र साधन सम्पन्न नगरहरुमा नभएको काम लोमन्थाङले गरेर देखाएको छ । सम्पदा संरक्षणको हकमा यो गर्व गर्नलायक काम भएको गाउँपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत बुद्धिराम उपाध्याय बताउँछन् ।

‘लोमन्थाङमा बिजुलीका तारले आँखा बिझाउँदैन र बाटोमा सोलार पोलहरुको उज्यालो व्यवस्था पनि गरिएको छ’,उनले भने,‘पालिकाका ५ वटै वडामा राष्ट्रिय प्रशारण लाइनको विद्युत पुगे पनि हामीले त्यसलाई फरक बाटो हुँदै लगेका छौँ ।’

विकट तर मौलिकतासहितको लोमन्थाङका गुम्बा र सम्पदा करिब ३ हजार वर्ष पुराना छन् । गाउँपालिकाका प्रशासकीय अधिकृत विकास केसीका अनुसार १४९७ मा आमपालले सिर्जेको र १८४६ सालमा बृहत नेपालमा मिसिएको यो राज्यको मौलिकता संरक्षण्सहितको विकासे मोडल समातेको छ । पर्यटनको माध्यमबाट विदेशीहरुको लागि अर्ध निषेधित क्षेत्रको विकासको सम्भावना देखेको छ ।

लोमन्थाङमा बाटो पुगेको छ । कोरोला–त्रिवेणी सडक मार्ग पूर्ण संचालनमा आउँदा यो क्षेत्रले थप लाभ पाउने छ । तिब्बती संस्कृति अंगाल्ने पालिकामा स्थानीय भाषामै पढाइ सुरु भएको छ । पढेलेखेका बढेका छन् । तर, युवायुवतीको विदेश पलायन समस्याको रुपमा देखा परेको छ । ‘अहिले गाउँमा सुविधा थपिएको छ, अहिले पढेका बढेका छन् तर डरलाग्दो के छ भने, युवायुवतीको विदेश पलालन बढेको छ । जनशक्ति कमी हुँदै गएको छ’,गाउँपालिकाका अध्यक्ष सुवर्णको दुखेसो छ ।

५ वर्षमा बजेटले जे सकिन्थ्यो, ती सबै काम सम्पन्न गरेको उनको जिकिर छ । संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयद्धारा संचालित स्थानीय तह स्वमूल्याङ्कन २०७७/०७८ मा अघिल्लो आर्थिक वर्षमा सम्पादित कामहरुको मूल्याकङ्नको आधारमा लोमान्थाङलाई जिल्लाकै उत्कृष्ट स्थानीय तह बन्न सफल भएको छ ।

५ वर्षे कार्यकाल सकिँदै गर्दा अध्यक्ष सुवर्णसँग केही त गरियो भन्ने भावना पलाएको छ । ‘के भयो÷भएन भन्ने जनताको कुरा हो तर हामीले कम्तिमा पनि तिमीले यो गरेनौ भनेर कराउन आउने ठाउँलाई संस्थागत तरिकाले संचालनमा ल्याएका छौं छौँ । जिरोबाट उठाएर विकासमा कोल्टे फेरेको महशुस गरेको छु ।’

जनताका आवश्यकता पूरा गरेका छौं : सुवर्ण कुमार विष्ट, अध्यक्ष

अध्यक्षको रुपमा ५ वर्षे कार्यकालमा के गर्नुभयो ?

गरेका कामहरुको फेहरिस्त लामो छ । बुँदागत रुपले नै हामीले सार्वजनिक गरिसकेका छौँ । अपर मुस्ताङमा भौगोलिक विकटताले धेरै कठिनाइ भोग्नु परेको छ । त्यसलाई कम गर्ने प्रयत्नहरु भएका छन् । स्रोत र साधनले भ्याएसम्म भौतिक निर्माणका काम भएका छन् । पहिलो चरणमा पालिकाका भौतिक संरचना निर्माण भएका छन् । बसेर काम गर्ने ठाउँ बनेको छ । चिसो हिमाली क्षेत्रको पहिलो आवश्यकता बिजुली हो । सबै वडामा राष्ट्रिय प्रशारण लाइनको बिजुली पुगेको छ । खानेपानी आयोजना संचालनमा आएका छन् । सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय सम्पदाको संरक्षण गरिएको छ । शिक्षा,स्वास्थ्यलगायतका क्षेत्रमा पनि आधारभूत तहका काम भएका छन् ।

समस्या पनि आए होलान् ?

हो, हरेक सुविधाबाट बञ्चित यहाँका नागरिकहरुका आवश्यकता पूरा गर्न साह्रै कठीन भयो । तर, बितेका ५ वर्षमा एकहदसम्मको सुविधा प्रदान गर्न सफल भइयो । कम्तिमा यसो भएन भनेर नजिकको सरकार गुहार्ने अवसर हामीले दियौँ । ६ महिना जनजीवन नै ठप्प हुने अवस्थाका कारण विकास निर्माण र प्रशासनिक काममा अड्चनहरु आउँदा पनि समयमै सम्पन्न गर्न सकिएको छ । कयौं काम भइरहेको छ । बजेट र अधिकार दिने मामिलामा संघ र प्रदेश उदार भइदिए हुन्थ्यो र हाम्रोजस्तो हिमाली क्षेत्रलाई विशेष प्राथमिकतामा राख्दा ती समस्या हल हुन्छन् भन्ने मेरो बुझाइ छ ।

पूर्ण सन्तुष्ट हुनुहुन्छ, हो ?
सबै काम गर्न सकिएन । हिजो कर्मचारी नै नहुँदा पनि जसोतसो गरियो । हाल पर्याप्त कर्मचारीसहित काम गर्न पाउनु खुसीको कुरा हो । यस क्षेत्रका क्षेत्रका जनताको सेवामा खटिने र बाँकी काम पूरा गर्ने चाहना पनि छ । यसको लागि पद नै चाहिन्छ भन्ने पनि छैन ।

कार्यसम्पादनमा भूगोलको अर्थ हुँदैन : बुद्धिराम उपाध्याय, प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत

होंचो ठाउँमा जन्मेको मान्छे, फरक भूगोलमा काम गर्दाको अनुभूति कस्तो छ ?

राष्ट्रसेवक कर्मचारीको लागि तातो र चिसोको अर्थ हुँदैन । जनप्रतिनिधिहरुले तय गरेका योजना कार्यान्वयन र जनताका प्रशासनिक काम गर्नु हो । यसमा भूगोलले फरक पार्दैन । तर, स्थानीय संस्कृति,रितिरिवाजहरुबारे जानकारी नहुँदा केही समस्या भने अवश्य हुन्छन् ।

भूगोलको आवश्यकतावोध नहुँदा समस्या हुँदैन र ?

हुन्छ । व्यक्तिगत रुपमा ३८५० मिटरको उचाइमा बसेर काम गर्न कठीन हुने एकातिर छ, त्यहाँको कठीनता हटाउने योजनाहरु कार्यान्वयनमा ल्याउनु अर्को चुनौती हो । हिउँ पर्ने, यहाँका बासिन्दा करिब ४ महिना बेंसी झर्ने र निर्माण सामग्री समयमै ढुवानी नहुँदाको पीडा हामीले महशुस गरेका छौँ । अर्कोतर्फ कर तथा घरेलु कार्यालयको शाखा टाढा भएकाले करको दायरामा ल्याउन र राजश्व वृद्धि अभियानमा चुनौती भएको छ भने कर्मचारी सरुवा भइरहँदा पनि समस्या आउँछ ।

उपलब्धीहरु

शिक्षा
गाउँपालिकाका सम्पूर्ण विद्यालयहरुलाई एकिकृत गरी तीन वटा आवासीय सुविधा सम्पन्न विद्यालय बनाई गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्ने कार्य अगाडी बढाइएको
यसै गाउँपालिकाको सार्वजनिक विद्यालयहरुबाट एस.ई.ई.उत्तिर्ण गरेका जेहेन्दार विद्यार्थीहरुलाई उच्च शिक्षाको लागि छात्रवृतिको कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको ।
किमलिङ युनिफाइड स्कूलको आवास सहितको १६ कोठे भवन निर्माणको क्रममा रहेको
स्थानीय भाषाको पठन पाठनको लागि समपूर्ण विद्यालयहरुमा गाउँपालिकाबाट भाषा शिक्षकको व्यवस्थापन गरिएको
प्रत्येक आर्थिक वर्षमा गुम्वा विद्यालयहरुलाई अनुदान दिने गरिएको
स्वास्थ्य
पालिकामा दुई वटा स्वास्थ्य चौकी नयाँ निर्माण गरिएको साथै ५ शैयाको आधारभुत अस्पताल वडा नं. ५ लोमन्थाङ निर्माणको क्रममा रहेको
कोभिड १९ महामारीमा उपलब्ध स्वास्थ्यकर्मी र सामाग्रीको उचित व्यवस्थापन गरि महामारी नियन्त्रण गरिएको
स्वास्थ्य सस्थालाई सक्षम र सुविधाजनक वनाउन गाउँपालिका वाट वजेट विनियोजन गरि कार्यान्वयनमा ल्याईएको साथै कुनै पनि विरामीले प्रारम्भिक उपचारबाट बञ्चित हुनुनपरेको र आधारभुत औषधि स्वास्थ्य संस्थावाट उपलव्ध गराईएको ।
पर्यटन तथा धार्मिक सांस्कृतिक क्षेत्र
स्थानीय कला (बौद्ध) झल्कने लोमन्थाङ प्रवेश द्धार निर्माण गरिएको
लोमन्थाङ गाउँपालिका भित्र अवस्थित स्थानीय बासिन्दाहरुको आस्थाको धरोहर छोर्तेनहरु मर्मत तथा निर्माण गरिएको
लोमन्थाङ गाउँपालिका भित्र अवस्थित गुम्बाहरु मर्मत तथा निर्माण गरिएको
लोमन्थाङ गाउँपालिका विभिन्न वडाहरुमा अवस्थित गुफाहरु संरक्षण तथा मर्मत गरिएको
आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटन पर्बद्धनका लागि लोमन्थाङ महोत्सव तथा विभिन्न कार्यक्रमहरु सञ्चालन गरिएको
यस क्षेत्रका बासिन्दाको जिविको पार्जन र आत्मनिर्भरताका लागि प्रत्येक आर्थिक वर्षमा पर्यटन क्षेत्र सँग सम्बन्धित कार्यक्रमहरु सञ्चालन गरी ऐतिहासिक, धार्मिक, तथा पर्यटकीय क्षेत्रको सम्बर्द्धन र सौन्दर्यकरणका कार्यहरु गरिएको ।
भौतिक पूर्वाधार
गाउँपालिका प्रशासकीय भवन र ५ वटै वडा कार्यालयहरु निर्माण सम्पन्न गरिएको
लोमन्थाङ गाउँपालिका भित्रको खोलाहरुमा ७ वटा मोटरेबल पूल र थुप्रै कल्भर्ट निर्माण गरिएको
सम्पूर्ण वडाहरुमा केन्द्रिय विद्युतिकरणको पहुच k’¥ofO{Psf] र वडा नं. ५ मा भुमिगत विद्युतिकरण गरिएको
वडा नं. ५ मा ढल व्यवस्थापन गरिएको
सम्पूर्ण टोलहरुमासुविधा सम्पन्न आमासमूह, युवा कल्ब र सामुदायिक भवनहरु निर्माण गरिएको
वडा नं. १ र २ मा नदि नियन्त्रण कार्य अगाडी बढाइएको
टेलिकम टावरहरु संरक्षण तथा स्तरोन्नती गरिएको
सम्पूर्ण वस्तीहरुमा मोटरबाटोको पहुच k’¥ofO{Psf]
वडा नं. ४ किमलिङ एकमात्र हाई अल्टिच्यूड खेलग्राम निर्माण कार्य अगाडी बढाइएको साथै विभिन्न युवा कल्वहरुका खेल मैदान निर्माण गरिएको
विभिन्न स्थानमा झोलुङ्गे पुलहरुमा निर्माण गरिएको
कृषि तथा पशुपन्छी
खेतियोग्य जमिनमा सिचाई सुविधा k’¥ofO{Psf]
कृषियोग्य जमिनलाई पशु चौपायबाट बचाउन घेराबाट गरि संरक्षण गरिएको
निशुल्क बिउ विजन तथा प्राविधिक उपल्बध गराउने गरिएको
यसै आ.व. मा सम्पन्न गर्ने गरी एक घर एक टनेल कार्यक्रम अगाडी बढाइएको
कृषकहरुको लागि अनुदानमा थ्रेसर मेसिन तथा हाते ट्याक्टरहरु वितरण गरिएको
चौरि तथा च्याङ्ग्रा संरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको