वैदेशिक रोजगारीको अवस्था

विश्वव्यापीकरणले विश्वको अर्थतन्त्र, संस्कृति, जनसंख्या, अन्तरदेशीय व्यापार, सामान, सेवा सम्बन्धि व्यापार, लगानी प्रवाहमा अन्तरर्निभरता बढाउँछ । विश्वव्यापीकरण र आधुनिकीरणसंगै विश्वमा प्रविधि, सेवा साथै सामानहरु एउटा भूगोलबाट अर्को भूगोलसम्म सजिलै आयात निर्यात भए जस्तै मानव संशाधन पनि एउटा देशबाट अर्को देशसम्म अर्थात् कुनै देशका मानव संशाधन विश्वका विभिन्न देशहरुमा आफ्नो देशको सीमा पार गरेर छरिएर रहेको देखिन्छ । मानव संशाधनको अन्तरदेशीय आवतजावत विश्वव्यापीकरणसंगै जोडिएको हुन्छ । नेपालको सन्दर्भमा मानव संशाधनको अन्तरदेशीय आवतजावत वैदेशिक रोजगारीको सिलसिलामा बढ्दै गइरहेको विभिन्न तथ्यांकमार्फत देखिन्छ ।

नेपाली मानव संशाधनहरू रोजगारीको लागि अस्थायी रुपमा विभिन्न गन्तव्यहरूमा जाने एक साधारण घटना बनेको छ । पारिवारिक स्तरमा, वैदेशिक रोजगारीमा गएका सदस्यबाट आर्थिक सहायता लिनुले परिवारको शैक्षिक, आर्थिक, उद्यमी, र सामाजिक जीवनलाई अग्रणी प्रभाव पर्दछ । रेमिट्यान्सले लाखौं गरिबीग्रस्त प्रवासी परिवारहरूको सामाजिक र आर्थिक विकासमा योगदान गर्दै आएको छ । (Nepal Labour Migration Report-2022) नेपाली नागरिकहरूको ठूलो मात्रामा रोजगारीको लागि विभिन्न कारणहरूबाट गएको पाईन्छ : गरिबी, घरेलु रोजगारीका अवसरहरूको कमी, द्वन्द्व र अन्य सामाजिक, पर्यावरणीय र राजनीतिक कारणहरू र गन्तब्य देशहरुमा दक्ष र अर्धदक्ष मानव संशाधनको उच्च ज्यालासहित माग हुनु ।

२००८/०९ देखि २०२१/२२ सम्म, ४.७ मिलियनभन्दा बढी नयाँ श्रम स्वीकृति नेपाली प्रवासीहरूलाई वैदेशिक रोजगारीमा काम गर्नका लागि जारी गरिएको पाइन्छ । वैदेशिक रोजगारीको लागि जाने मानव संशाधनहरूमा पुरुषहरूको संख्या महिलाहरूको भन्दा बढी पाइन्छ । (Nepal Labour Migration Report-2022) पृष्ठ संख्या ५३, ५७)

नेपालीहरुको वैदेशिक रोजगारीको सबैभन्दा धेरै आकर्षक गन्तव्यहरू ६ (GCC) खाडी देशहरु साउदी अरब, यूनाइटेड अरब ईमीरेट्स, कुबेत, बहराईन, कतार, ओमान र मलेशिया रहेका छन् । त्यसैगरी क्रोएशिया, साइप्रस, माल्दिभ्स, माल्टा, पोल्याण्ड, रोमानिया, टर्की र युकेजस्ता देशहरू पनि पछिल्ला वर्षहरूमा महत्वपूर्ण रोजगारीको गन्तव्यको रूपमा उदाएको देखिन्छ । २०१९/२० देखि २०२१/२२ सम्मका बीचमा, महिला नेपाली महिला श्रमिकहरू अधिकांशतः खाडी सहरहरूमा गएका थिए, तर क्रोएशिया, साइप्रस, जोर्डन, माल्टा, रोमानिया र टर्कीजस्ता देशहरू महिला श्रमिकहरूको लागि पुरुषहरूको तुलनामा महत्वपूर्ण र उदयमान गन्तव्यको रुपमा रहेको पाईन्छ । मुकाबलामा अधिक प्रमुख र उभिएका गन्तव्यहरू थिए । विदेश जाने कामदारहरूको ८५ प्रतिशतभन्दा बढी ६ (GCC) खाडी देशहरु र मलेशियाले ओगटेको छ । (Nepal Labour Migration Report-2022)

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा जम्मा १५५५९६१ घरबाट, पुरुष १७९९६७५ र महिला ३९०९१७ गरी जम्मा २१९०५९२ जनसंख्या विभिन्न कारणले देशबाट बाहिर रहेको देखिन्छ । भूगोल अनुसार सबैभन्दा बढी तराईबाट १०८३८०९ र क्रमशः पहाड र हिमालबाट ९९०७२३ र ११६०६० देशबाट बाहिर रहेको देखिन्छ । त्यसैगरी प्रदेश अनुसार सबैभन्दा बढी लुम्बिनी प्रदेशबाट ४२०९०६ र सबैभन्दा कम कर्णाली प्रदेशबाट ९४३२० जनसंख्या देशबाट बाहिर रहेको देखिन्छ । देशका नगरपालिकाहरुबाट जम्मा १०४४५६६ घरबाट, पुरुष ११८६९८० र महिला २८१५३७ गरी जम्मा १४६८५१७ जनसंख्या र त्यसैगरी गाउँपालिकाबाट जम्मा ५११३५९ घरबाट, पुरुष ६१२६९५ र महिला १०९३८० गरी जम्मा १२२०७५ जनसंख्या देशबाट बाहिर रहेको देखिन्छ । (राष्ट्रिय जनगणना प्रतिवेदन २०७८)

नेपाल सरकारबाट वैदेशिक रोजगरीको लागि २०७८–०७९ मा श्रम स्वीकृति लिनेहरुको आँकडा हेर्दा वैदेशिक रोजगारीको लागि १४८ ओटा विश्वका विभिन्न देशहरुका लागि श्रम स्वीकृति लिएको पाइन्छ । जसमा श्रम स्वीकृति लिएका जम्मा ६३००९० मध्ये नयाँ ३४८६६८ ले श्रम स्वीकृती लिएको देखिन्छ । श्रम स्वीकृति लिएका श्रमिकको सिपअनुसारको वर्गीकरण हेर्दा दक्ष सीप नभएका महिला र पुरुष झण्डै आधाजस्तो क्रमशः २६१७२ र २१३६६ देखिन्छ । त्यसैगरी सीपयुक्त, अर्धसीपयुक्त, व्यावसायिक सीपयुक्त, उच्च सीपयुक्त महिला र पुरुष क्रमशः २६१७२, २६८४५६, ५००६७,६२७,११० र २१३६६,२३४३३,४४६१,५३१५३ ले श्रम स्वीकृति लिएको देखिन्छ । (वार्षिक श्रम स्वीकृति विवरण २०७८–२०७९, वैदेशिक रोजगार विभाग)

नेपालको वैदेशिक रोजगारीका लागि श्रम स्वीकृति लिएका १४८ ओटा विश्वका विभिन्न राष्ट्रहरुमध्ये प्रमुख दश राष्ट्रहरुमा गल्फ राष्ट्रहरू साउदीअरब, कतार, युनाइटेड अरबइमिरेट, ओमान, कुबेत, बहराइनका साथै मलेसिया, जापान, क्रोसिया, बेलायतको लागि श्रम स्वीकृति लिएको देखिन्छ । त्यसैगरी श्रम स्वीकृति लिने प्रमुख दश जिल्लाहरु क्रमशः धनुषा, सिराहा, मोहत्तरी, झापा, मोरङ, नवलपरासी, सर्लाही, रुपन्देही, सप्तरी, तनहुँ, सुनसरीले श्रम स्वीकृती लिएको देखिन्छ । (वार्षिक श्रम स्वीकृति विवरण २०७८–२०७९, वैदेशिक रोजगार विभाग)

वैदेशिक रोजगारीको समाजमा पार्न सक्ने प्रभावहरु
सकारात्मक प्रभाव

आर्थिक प्रभावः नेपाली आप्रवासी कामदारहरूले पठाएको रेमिट्यान्सले देशको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाउँछ । गरीबी कम गर्न मद्दत गर्छन र धेरै परिवारहरूको जीवनस्तर सुधार्छ । रेमिट्यान्सले नेपालमा शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, आवास र पूर्वाधारमा लगानी गरेको छ ।
रोजगारीका अवसरहरूः वैदेशिक रोजगारीले नेपाली कामदारहरूका लागि रोजगारीका अवसरहरू उपलब्ध गराएको छ, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रका सीमित रोजगारीका सम्भावनाहरू । यसले अतिरिक्त श्रमशक्तिलाई समाहित गरेको छ र बेरोजगारी दर घटाएको छ ।

सीप र ज्ञान हस्तान्तरणः विदेशमा काम गर्दा नेपाली कामदारहरूलाई नयाँ प्रविधि, कार्यअभ्यास र सीपहरूबारे जानकारी गराउँछ । उनीहरूले बहुमूल्य अनुभव र ज्ञान प्राप्त गर्छन् जुन उनीहरू नेपाल फर्किएपछि लागू गर्न सकिन्छ, जसले सम्भावित आर्थिक विकास र नवप्रवर्तनमा योगदान पु¥याउँछ ।
सामाजिक र सांस्कृतिक प्रभावः वैदेशिक रोजगारीले नेपाली समाजमा सामाजिक र सांस्कृतिक गतिशीलतामा परिवर्तन ल्याएको छ ।

नकारात्मक प्रभाव

ब्रेन ड्रेनः उच्च दक्ष र शिक्षित व्यक्तिहरूले राम्रो अवसरको लागि विदेशमा नेपाल छाडेर मानव पूँजी गुमाउनु पर्दा ब्रेन ड्रेन घटनाको चिन्ता छ । यसले देशलाई विभिन्न क्षेत्रमा आवश्यक पर्ने दक्ष जनशक्तिबाट वञ्चित गरेर दीर्घकालीन विकासमा असर पार्न सक्छ ।

सामाजिक चुनौतिहरूः वैदेशिक रोजगारीले सामाजिक चुनौतीहरू निम्त्याउन सक्छ, जस्तैः परिवार छुट्टिने, सम्बन्धमा तनाव र पछाडि छोडिएका महिला र बालबालिकाका लागि बढ्दो जोखिमहरू । कतिपय देशहरूमा नेपाली आप्रवासी कामदारहरूले श्रम शोषण, दुव्र्यवहार र मानवअधिकार उल्लंघनका घटनाहरू भएका छन् । यसका कारण परिवारका सदस्यहरूको अनुपस्थितीले पारिवारिक संरचना, भूमिका र सम्बन्धमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।

रेमिट्यान्समा निर्भरताः नेपालको अर्थतन्त्र रेमिट्यान्समा धेरै निर्भर भएको छ, जसले आर्थिक कमजोरीहरू सिर्जना गर्न सक्छ । विश्वव्यापी आर्थिक अवस्थाहरूमा हुने उतारचढाव वा आयोजक देशहरूमा बसाइँसराइ सम्बन्धी नीतिहरूमा परिवर्तनले रेमिट्यान्स आप्रवाहमा प्रतिकूल प्रभाव पार्न सक्छ, यसले देशको अर्थतन्त्र र उनीहरूमा निर्भर परिवारहरूको जीविकोपार्जनमा असर पार्न सक्छ ।
व्यापार घाटाः वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त आम्दानीले व्यक्ति र परिवारको सामाजिक, आर्थिक अवस्थामा सुधार हुँदा उनीहरुको क्रय क्षमता बढ्ने र जसको कारण बस्तु तथा सेवाको माग उच्च हुने र जुन मागलाई स्वदेशी उत्पादनले मात्र धान्न नसक्दा अधिक आयात हुन गइ दीर्घकालीन रुपमा समग्र देशको व्यापार घाटा बढ्न जान्छ ।

फर्किनेको एकीकरणः नेपाली समाजमा फर्केका आप्रवासीहरूको पुनः एकीकरणले चुनौतीहरू खडा गर्न सक्छ । कतिपय आप्रवासीहरूले आफूले हासिल गरेको सीपको सदुपयोग गर्न कठिनाइको सामना गर्नुपरेको छ र नेपालमा सीमित रोजगारीका अवसरहरू छन् । फर्केकाहरूका लागि सामाजिक र मनोवैज्ञानिक पुनर्मिलन पनि चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ ।
निष्कर्ष
वैदेशिक रोजगारीका सकारात्मक र नकारात्मक प्रभाव दुवै देखिएपनि बढ्दो वैदेशिक रोजगारीले समाज र देशको दीर्घकालीन रुपमा आर्थिक समाधान हुन सक्दैन । किनकी यसले देशलाई विभिन्न क्षेत्रमा आवश्यक पर्ने दक्ष जनशक्तिबाट वञ्चित गरेर दीर्घकालीन विकासमा असर पार्न सक्छ । झण्डै आधाजसो दक्ष सीप नभएकाहरु वैदेशिक रोजगारीमा गएको तथ्यांकले देखाउँछ । जसले गर्दा उनीहरुको सुरक्षादेखि स्वास्थ्यमा समेत प्रतिकुल असर पर्नसक्छ । श्रम अनुसारको मूल्य नदिई श्रम शोषण हुनसक्छ । वैदेशिक रोजगारीमा गएका महिला हिंसाको शिकार हुन् सक्छन् । जुन कुरा विभिन्न समयमा सुनिने र आउने सुचना र तथ्यांकले समेत प्रमाणित गर्दछ ।

यी दीर्घकालीन वैदेशिक रोजगारीका नकारात्मक प्रभाव प्रभावहरूलाई सम्बोधन गर्न, नेपालले घरेलु रोजगारीका अवसरहरू प्रवर्द्धन गर्न, शिक्षा र सीप विकासमा लगानी गर्न र उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनको लागि सक्षम वातावरण सिर्जना गर्नमा ध्यानदिनु महत्वपूर्ण छ । थप रूपमा आप्रवासी कामदारहरूको अधिकार र कल्याणको रक्षाका लागि पहलहरू साथसाथै फर्किएपछि उनीहरूको पुनः एकीकरणलाई समर्थन गर्ने प्रयासहरू आवश्यक छन् । वैदेशिक रोजगारीको सकारात्मक र नकारात्मक प्रभावलाई व्यवस्थापन गरेर नेपालले अधिकतम लाभ लिनसक्छ ।

सन्दर्भ सामाग्री सूची

National Statistics Office (2021) National population and Housing census (National Report) Ramsahpath, Thapathali, Kathamandu, Nepal. Government of Nepal Ministry of Labour, Employment and Social Security (2022) The Nepal Labour Migration Report Kathamandu, Nepal. नेपाल सरकार, श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय, वैदेशिक रोजगार विभाग (२०७८÷२०७९) वार्षिक श्रम स्वीकृति विवरण ताहाचल, काठमाडौँ, नेपाल ।