परिचय
प्रविधिको प्रयोग शिक्षाको क्षेत्रमा एउटा प्रमुख उपलब्धि हो, यद्यपि नेपालजस्तो देशमा यसको प्रभावकारी प्रयोग आफैंमा एउटा ठूलो चुनौती बनेको छ । शिक्षा देशको सामाजिक, आर्थिक तथा सांस्कृतिक विकासको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधारमध्ये एक हो । नेपालमा शिक्षालाई परम्परागत रूपमा व्यक्तिको जीवनस्तर सुधार गर्ने र राष्ट्रको विकासमा योगदान पु¥याउने माध्यमका रूपमा लिइँदै आएको छ । विगतका दुई वा अझ कम समयमा नेपालको शिक्षा प्रणालीमा महत्वपूर्ण परिवर्तनहरू भएका छन् । तीमध्ये शिक्षण तथा सिकाइमा नयाँ प्रविधिको बढ्दो प्रयोग प्रमुख परिवर्तन हो । कम्प्युटर, स्मार्टफोन, ट्याब्लेट, इन्टरनेट, डिजिटल कक्षा, अनलाइन सिकाइ प्लेटफर्म, सामाजिक सञ्जाल, कृत्रिम बुद्धिमत्ता तथा अन्य डिजिटल उपकरण क्रमशः नेपालको शिक्षा प्रणालीको हिस्सा बन्दै गएका छन् ।

प्रविधिले विद्यार्थी, शिक्षक, विद्यालय, कलेज तथा विश्वविद्यालयका लागि धेरै अवसरहरू सिर्जना गरेको छ । विद्यार्थीहरूले लगभग जहाँबाट पनि शैक्षिक सामग्री प्राप्त गर्न सक्छन् । शिक्षकहरूले मल्टिमिडिया सामग्रीको प्रयोग गरेर पाठलाई अझ रोचक र प्रभावकारी बनाउन सक्छन् । शैक्षिक संस्थाहरूले पनि विद्यार्थीहरूसँग छिटो र सहज रूपमा सम्पर्क गर्न सक्छन् । कोभिड–१९ महामारीका समयमा भएको अनलाइन शिक्षाको अनुभवले नेपालमा डिजिटल प्रविधिको प्रयोगलाई अझ तीव्र बनायो । भौतिक कक्षाहरू बन्द भएका समयमा अनलाइन कक्षा, भिडियो कन्फरेन्सिङ, डिजिटल गृहकार्य, विद्युतीय शैक्षिक सामग्री तथा सिकाइ व्यवस्थापन प्रणालीहरू महत्वपूर्ण विकल्पका रूपमा प्रयोग भए ।

तर प्रविधिको तीव्र विकासले गम्भीर चुनौतीहरू पनि सिर्जना गरेको छ । प्रविधिको प्रभाव सबै विद्यार्थीमा समान रूपमा परेको छैन । नेपालमा सहरी र ग्रामीण क्षेत्र, धनी र गरिब परिवार तथा पर्याप्त सुविधा भएका र कमजोर सुविधा भएका शैक्षिक संस्थाबीच ठूलो अन्तर रहेको छ । धेरै विद्यार्थीहरू अझै भरपर्दो इन्टरनेट, विद्युत्, डिजिटल उपकरण तथा इन्टरनेट डाटाको खर्चजस्ता समस्यासँग संघर्ष गरिरहेका छन् । शिक्षकहरूमा पनि नयाँ प्रविधिलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न आवश्यक पर्याप्त तालिमको अभाव हुन सक्छ । त्यसैगरी, स्मार्टफोन र इन्टरनेटमा अत्यधिक निर्भरताले ध्यान भंग हुने, एकाग्रता घट्ने, गलत सूचना फैलिने, साइबर दुव्र्यवहार हुने, साहित्यिक चोरी हुने तथा प्रत्यक्ष सामाजिक अन्तरक्रिया घट्ने जस्ता समस्या निम्त्याउन सक्छ ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासले अर्को महत्वपूर्ण चुनौती सिर्जना गरेको छ । विद्यार्थीहरूले अहिले एआई उपकरणको प्रयोग गरेर उत्तर तयार गर्न, गृहकार्य तथा असाइनमेन्ट लेख्न, पाठ अनुवाद गर्न, पुस्तकको सारांश बनाउन तथा विभिन्न समस्या समाधान गर्न सक्छन् । यी प्रविधिहरूले सिकाइमा सहयोग गर्न सक्ने भए पनि तिनको गलत प्रयोगले शैक्षिक बेइमानीलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छ र विद्यार्थीको स्वतन्त्र रूपमा सोच्ने क्षमतालाई कमजोर बनाउन सक्छ । त्यसैले नेपालको मुख्य चुनौती शिक्षा क्षेत्रमा प्रविधि प्रयोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन, बरु प्रविधिलाई कसरी समान, जिम्मेवार, प्रभावकारी र समावेशी रूपमा प्रयोग गर्ने भन्ने हो ।

यस लेखमा नयाँ प्रविधिका कारण नेपालको शिक्षा प्रणालीले सामना गरिरहेका प्रमुख वर्तमान समस्याहरूको चर्चा गरिएको छ । यसमा डिजिटल विभाजन, डिजिटल पूर्वाधारको अभाव, शिक्षक तालिमको कमी, प्रविधिको अत्यधिक प्रयोग, शैक्षिक बेइमानी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, गलत सूचना, साइबर सुरक्षा, भाषासम्बन्धी अवरोध, आर्थिक असमानता, शिक्षण विधिमा आएको परिवर्तन तथा प्रभावकारी शैक्षिक नीतिको आवश्यकता जस्ता विषयहरू समावेश छन् ।

१. डिजिटल विभाजन
नेपालको शिक्षा प्रणालीमा प्रविधिको बढ्दो प्रयोगबाट सिर्जित सबैभन्दा ठूलो समस्यामध्ये डिजिटल विभाजन एक हो । डिजिटल विभाजन भन्नाले डिजिटल प्रविधिमा पहुँच भएका र पहुँच नभएका मानिसहरूबीचको अन्तरलाई बुझिन्छ । नेपालमा इन्टरनेट र स्मार्टफोनको प्रयोग तीव्र रूपमा विस्तार भए पनि सबै मानिसको पहुँच समान छैन ।

काठमाडौं, पोखरा, ललितपुर र विराटनगरजस्ता प्रमुख सहरमा बस्ने विद्यार्थीहरूले सामान्यतया स्मार्टफोन, कम्प्युटर, उच्च गतिको इन्टरनेट तथा निजी शैक्षिक स्रोतहरूमा बढी पहुँच पाउने सम्भावना हुन्छ । यसको विपरित, दुर्गम हिमाली तथा ग्रामीण क्षेत्रमा बस्ने विद्यार्थीहरूले कमजोर इन्टरनेट, सीमित विद्युत् सुविधा, डिजिटल उपकरणको अभाव तथा प्रविधिमा आधारित सिकाइका कम अवसरहरू सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।

आर्थिक अवस्थाले पनि डिजिटल विभाजनलाई बढावा दिन्छ । धेरै बालबालिका भएको परिवारले प्रत्येक बच्चाका लागि छुट्टाछुट्टै स्मार्टफोन, ट्याब्लेट वा कम्प्युटर उपलब्ध गराउन नसक्न सक्छ । नियमित रूपमा इन्टरनेट डाटा खरिद गर्नु पनि न्यून आय भएका परिवारका लागि महँगो हुन सक्छ । परिणामस्वरूप, आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारका विद्यार्थीहरू प्रविधिमा राम्रो पहुँच भएका विद्यार्थीभन्दा पछाडि पर्न सक्छन् ।

अनलाइन शिक्षा सञ्चालन भएका समयमा यो समस्या विशेष रूपमा देखिएको थियो । केही विद्यार्थीले कम्प्युटर तथा स्मार्टफोनको माध्यमबाट नियमित रूपमा कक्षामा सहभागी हुन सके भने अन्य विद्यार्थीहरू उपयुक्त उपकरण वा भरपर्दो इन्टरनेटको अभावका कारण कक्षामा सहभागी हुन कठिनाइमा परे । त्यसैले प्रविधिको पहुँच समान रूपमा सुनिश्चित गर्न नसकिएमा प्रविधिले अनजानमै शैक्षिक असमानता अझ बढाउन सक्छ ।

२. डिजिटल पूर्वाधारको अभाव
अर्को प्रमुख समस्या पर्याप्त डिजिटल पूर्वाधारको अभाव हो । प्रविधिमा आधारित प्रभावकारी शिक्षाका लागि भरपर्दो विद्युत्, इन्टरनेट, कम्प्युटर, प्रोजेक्टर, डिजिटल सिकाइ प्लेटफर्म, प्राविधिक सहयोग तथा उपयुक्त कक्षाकोठा आवश्यक हुन्छ । नेपालका धेरै शैक्षिक संस्थामा अझै पनि यीमध्ये केही वा सबै सुविधाको अभाव छ ।

सहरी क्षेत्रका विद्यालयहरूमा कम्प्युटर प्रयोगशाला, प्रोजेक्टर, स्मार्ट बोर्ड र इन्टरनेट सुविधा हुन सक्छ । तर दुर्गम क्षेत्रका विद्यालयहरूमा थोरै कम्प्युटर मात्र हुन सक्छन् वा कम्प्युटर नै नहुन सक्छ । कम्प्युटर उपलब्ध भए पनि तिनको नियमित मर्मतसम्भार नहुन सक्छ । इन्टरनेट सेवा पनि ढिलो वा अस्थिर हुन सक्छ ।

नेपालमा विद्युत् आपूर्तिमा उल्लेखनीय सुधार भए पनि केही दुर्गम समुदायमा अझै समस्या देखिन्छ । विद्युत् आपूर्ति नियमित नहुने अवस्थामा विद्यालयले डिजिटल शिक्षामा मात्र अत्यधिक निर्भर हुन सक्दैन ।

प्रविधि मर्मतसम्भारको खर्च पनि अर्को चुनौती हो । कम्प्युटर खरिद गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन । विद्यालयले इन्टरनेट, मर्मत, सफ्टवेयर, सुरक्षा प्रणाली, विद्युत् तथा प्राविधिक सहयोगका लागि पनि खर्च गर्नुपर्छ । पर्याप्त आर्थिक स्रोत नहुँदा प्रविधिका उपकरणहरू प्रयोगविहीन वा पुराना हुन सक्छन् ।

३. शिक्षक तालिमको अभाव
शिक्षकहरूले प्रविधिलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न जानेमा मात्र प्रविधि उपयोगी हुन्छ । नेपालको एउटा चुनौती धेरै शिक्षकहरूले डिजिटल शिक्षण विधिसम्बन्धी पर्याप्त तालिम नपाउनु हो ।

स्मार्टफोन वा कम्प्युटर चलाउन जान्नु र शिक्षणमा प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग गर्न जान्नु एउटै कुरा होइन । शिक्षकहरूले डिजिटल पाठ तयार गर्ने, अनलाइन स्रोतको विश्वसनीयता मूल्याङ्कन गर्ने, भर्चुअल कक्षा सञ्चालन गर्ने, शैक्षिक सफ्टवेयर प्रयोग गर्ने, विद्यार्थीको गोपनीयता सुरक्षित राख्ने तथा परम्परागत शिक्षण विधिसँग प्रविधिलाई जोड्ने तरिका सिक्न आवश्यक हुन्छ ।

केही शिक्षकहरू नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्न असहज महसुस गर्न सक्छन् । विशेष गरी लामो समयदेखि परम्परागत शिक्षण विधि प्रयोग गर्दै आएका शिक्षकहरूलाई नयाँ डिजिटल प्रणाली प्रयोग गर्न थप तालिम र सहयोग आवश्यक हुन सक्छ । पर्याप्त तयारीबिना शिक्षकलाई प्रविधि प्रयोग गर्न बाध्य पारिएमा प्रविधि शैक्षिक फाइदाभन्दा अतिरिक्त बोझ बन्न सक्छ ।

त्यसैले शिक्षक तालिम कार्यक्रमले आधारभूत कम्प्युटर सीपमा मात्र ध्यान दिनु हुँदैन । डिजिटल शिक्षण विधिमा पनि ध्यान दिनुपर्छ । शिक्षकहरूले प्रविधिले आलोचनात्मक सोच, सहकार्य, सिर्जनशीलता, अनुसन्धान, मूल्याङ्कन तथा व्यक्तिगत सिकाइलाई कसरी सुधार गर्न सक्छ भन्ने कुरा सिक्नुपर्छ ।

४. स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोग
स्मार्टफोन विद्यार्थीहरूको दैनिक जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ । यसबाट शैक्षिक भिडियो, डिजिटल पुस्तक, शब्दकोश, अनलाइन पाठ्यक्रम, समाचार तथा सञ्चार प्लेटफर्ममा पहुँच प्राप्त गर्न सकिन्छ । तर स्मार्टफोनको अत्यधिक प्रयोगले शिक्षामा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ ।

विद्यार्थीहरूले पढाइको समयमा शैक्षिक गतिविधिको सट्टा मनोरञ्जन, सामाजिक सञ्जाल, खेल, छोटा भिडियो तथा सन्देश आदानप्रदानमा स्मार्टफोन प्रयोग गर्न सक्छन् । सामाजिक सञ्जालका एपहरू विशेष रूपमा ध्यान भंग गर्ने हुन सक्छन्, किनभने तिनीहरू प्रयोगकर्तालाई बारम्बार प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गर्ने गरी निर्माण गरिएका हुन्छन् ।

स्क्रिनमा अत्यधिक समय बिताउँदा विद्यार्थीको एकाग्रता तथा अध्ययन गर्ने बानीमा पनि असर पर्न सक्छ । विद्यार्थीहरू छोटो र छिटो प्राप्त हुने जानकारीमा अभ्यस्त हुँदा लामो पाठ्यपुस्तक वा जटिल शैक्षिक सामग्रीमा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुन सक्छ ।

सामाजिक सञ्जालले सामाजिक तथा मानसिक दबाब पनि सिर्जना गर्न सक्छ । विद्यार्थीहरूले आफूलाई अरूसँग तुलना गर्न सक्छन्, साइबर दुव्र्यवहारको सामना गर्न सक्छन् वा अनलाइन स्वीकृतिको विषयमा अत्यधिक चिन्तित हुन सक्छन् । यस्ता समस्याले उनीहरूको शैक्षिक प्रदर्शन तथा समग्र कल्याणमा असर पार्न सक्छ । त्यसैले समाधान स्मार्टफोनलाई पूर्ण रूपमा प्रतिबन्ध लगाउनु मात्र होइन । विद्यालय तथा परिवारले विद्यार्थीलाई डिजिटल अनुशासन र जिम्मेवार प्रविधि प्रयोग सिकाउन आवश्यक छ ।

५. प्रत्यक्ष अन्तरक्रियामा कमी
शिक्षा केवल सूचना हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया होइन । यसमा सञ्चार, समूहकार्य, भावनात्मक विकास, सामाजिक सीप तथा शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सम्बन्ध पनि समावेश हुन्छ ।

अनलाइन शिक्षाको बढ्दो प्रयोगले प्रत्यक्ष अन्तरक्रिया घटाउन सक्छ । विद्यार्थीहरूले धेरै समय स्क्रिनमार्फत अध्ययन गर्दा सहपाठी तथा शिक्षकसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने अवसर कम हुन सक्छ ।

कक्षाको छलफल, समूहकार्य, वादविवाद, प्रस्तुतीकरण तथा अनौपचारिक कुराकानीले विद्यार्थीको सञ्चार तथा सामाजिक सीप विकास गर्न सहयोग गर्छ । यदि शिक्षा अत्यधिक रूपमा डिजिटल प्लेटफर्ममा निर्भर भयो भने यस्ता अनुभवहरू कम हुन सक्छन् ।

त्यसैले अनलाइन शिक्षा परम्परागत कक्षाको पूरकका रूपमा उपयोगी हुन सक्छ, तर यसले अर्थपूर्ण मानवीय अन्तरक्रियालाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्नु हुँदैन । नेपालले डिजिटल शिक्षाका फाइदा र भौतिक कक्षाका सामाजिक फाइदालाई संयोजन गर्ने शैक्षिक प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ ।

६. शैक्षिक बेइमानी र साहित्यिक चोरी
नयाँ प्रविधिले विद्यार्थीलाई सूचना प्राप्त गर्न सजिलो बनाएको छ, तर यसले शैक्षिक बेइमानीलाई पनि सजिलो बनाएको छ । विद्यार्थीहरूले वेबसाइटबाट सामग्री नक्कल गर्न, तयार असाइनमेन्ट डाउनलोड गर्न, मेसेजिङ एपमार्फत उत्तर आदानप्रदान गर्न वा अरूले तयार गरेको सामग्री आफ्नै नाममा बुझाउन सक्छन् ।

सर्च इन्जिन र अनलाइन स्रोतहरूले ठूलो मात्रामा जानकारी उपलब्ध गराउँछन् । यसले अनुसन्धानमा सहयोग गरेपनि विद्यार्थीहरूले जानकारी नबुझी सिधै ‘कपी–पेस्ट’ गर्न सक्छन् । यसले उनीहरूको विश्लेषण गर्ने, व्याख्या गर्ने तथा आफ्नै शब्दमा विचार व्यक्त गर्ने क्षमतालाई कमजोर बनाउँछ ।

उच्च शिक्षामा साहित्यिक चोरी विशेष चिन्ताको विषय हो । विद्यार्थीहरूले स्रोतलाई उचित रूपमा उल्लेख नगरी अनलाइन सामग्री आफ्नो असाइनमेन्टमा प्रयोग गर्न सक्छन् । डिजिटल सामग्रीको व्यापक उपलब्धताका कारण शैक्षिक संस्थाहरूले शैक्षिक इमानदारी सिकाउने तथा साहित्यिक चोरी पहिचान गर्ने प्रभावकारी प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ ।

त्यसैले शिक्षकहरूले केवल सजायमा निर्भर नभई मौलिक सोच, उचित स्रोत उल्लेख, अनुसन्धान सीप तथा सूचनाको नैतिक प्रयोगमा जोड दिनुपर्छ ।

७. कृत्रिम बुद्धिमत्ताको चुनौती
कृत्रिम बुद्धिमत्ता शिक्षामा प्रभाव पार्ने सबैभन्दा नयाँ र महत्वपूर्ण प्रविधिमध्ये एक हो । एआई उपकरणहरूले प्रश्नको उत्तर दिन, निबन्ध तयार गर्न, जानकारीको सारांश बनाउन, भाषा अनुवाद गर्न, विषयलाई सरल रूपमा व्याख्या गर्न, अध्ययन योजना बनाउन तथा कोडिङ र अनुसन्धानमा सहयोग गर्न सक्छन् ।

यी क्षमताले नेपाली विद्यार्थीलाई महत्वपूर्ण फाइदा दिन सक्छन् । कुनै विषय बुझ्न कठिनाइ भएका विद्यार्थीले एआई प्रणालीसँग सरल भाषामा व्याख्या माग्न सक्छन् । शिक्षकहरूले पनि शैक्षिक सामग्री तयार गर्न, उदाहरणहरू निर्माण गर्न तथा सिकाइ गतिविधि विकास गर्न एआई प्रयोग गर्न सक्छन् ।

तर एआईले गम्भीर शैक्षिक चुनौतीहरू पनि सिर्जना गर्छ । विद्यार्थीहरूले आफैं बौद्धिक प्रयास नगरी असाइनमेन्ट पूरा गर्न एआई प्रयोग गर्न सक्छन् । यदि विद्यार्थीहरूले बारम्बार निबन्ध लेख्न, समस्या समाधान गर्न वा प्रश्नको उत्तर दिन एआईमा निर्भर गरे भने उनीहरूको स्वतन्त्र सोच तथा समस्या समाधान गर्ने क्षमता कमजोर हुन सक्छ ।

एआईले तयार गरेको जानकारी सधैं सही हुन्छ भन्ने पनि छैन । विद्यार्थीहरूले विश्वसनीय स्रोतबाट जाँच नगरी एआईको उत्तरलाई सत्य मानेमा गलत जानकारी सिक्न सक्छन् । यससँगै गोपनीयता, पक्षपात, बौद्धिक स्वामित्व तथा एआईको नैतिक प्रयोगसम्बन्धी प्रश्नहरू पनि उठ्छन् ।

त्यसैले नेपालको शिक्षा प्रणालीमा एआई सम्बन्धी साक्षरता विकास गर्न आवश्यक छ । विद्यार्थीहरूले एआई लाई आफ्नो सोचको विकल्प होइन, सिकाइमा सहयोग गर्ने उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्न सिक्नुपर्छ ।

८. गलत सूचना र अविश्वसनीय अनलाइन सामग्री
इन्टरनेटले ठूलो मात्रामा सूचना उपलब्ध गराउँछ, तर अनलाइनमा उपलब्ध सबै जानकारी विश्वसनीय हुँदैन । विद्यार्थीहरूले सजिलै गलत सूचना, भ्रामक लेख, परिवर्तन गरिएका तस्बिर, झुटा समाचार तथा प्रमाणविहीन दाबीहरू भेट्न सक्छन् ।

धेरै विद्यार्थीमा विश्वसनीय र अविश्वसनीय स्रोत छुट्याउने पर्याप्त सञ्चार तथा सूचना साक्षरता नहुन सक्छ । उनीहरूले सर्च गर्दा सबैभन्दा माथि देखिएको जानकारी स्वतः सही हुन्छ भन्ने सोच्न सक्छन् ।

यसले विद्यालय तथा शिक्षकहरूका लागि नयाँ जिम्मेवारी सिर्जना गरेको छ । विद्यार्थीहरूले स्रोतको मूल्याङ्कन गर्ने, लेखक पहिचान गर्ने, प्रमाण जाँच गर्ने, विभिन्न स्रोतको तुलना गर्ने, पक्षपात पहिचान गर्ने तथा तथ्य र विचार बीचको अन्तर छुट्याउने सीप सिक्नुपर्छ । त्यसैले डिजिटल साक्षरता आधुनिक नेपाली शिक्षाको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्न आवश्यक छ ।

९. साइबर सुरक्षा र अनलाइन सुरक्षा
शैक्षिक संस्थाहरूले डिजिटल प्लेटफर्मको प्रयोग बढाउँदै जाँदा साइबर सुरक्षा महत्वपूर्ण विषय बन्दै गएको छ । विद्यार्थी तथा शिक्षकहरूले व्यक्तिगत जानकारी, पासवर्ड, शैक्षिक कागजात, तस्बिर तथा अन्य डाटा अनलाइन साझा गर्न सक्छन् । कमजोर पासवर्ड, फिसिङ आक्रमण, हानिकारक लिङ्क, ह्याक भएका खाताहरू तथा असुरक्षित वेबसाइटहरूले प्रयोगकर्तालाई साइबर जोखिममा पार्न सक्छन् । विशेषगरी साना विद्यार्थीहरूले व्यक्तिगत जानकारी अनलाइन साझा गर्दा हुने जोखिम पूर्ण रूपमा नबुझ्न सक्छन् ।

साइबर दुव्र्यवहार पनि गम्भीर समस्या हो । विद्यार्थीहरूले सामाजिक सञ्जाल तथा मेसेजिङ प्लेटफर्मको प्रयोग गरेर अन्य विद्यार्थीलाई दुव्र्यवहार, धम्की, अपमान वा सामाजिक रूपमा बहिष्कार गर्न सक्छन् । परम्परागत दुव्र्यवहारभन्दा फरक रूपमा साइबर दुव्र्यवहार विद्यालय बाहिर पनि जारी रहन सक्छ र ठूलो समूहसम्म पुग्न सक्छ ।

त्यसैले विद्यालयहरूले अनलाइन व्यवहार तथा साइबर सुरक्षासम्बन्धी स्पष्ट नीति बनाउनुपर्छ । विद्यार्थीहरूलाई बलियो पासवर्ड, गोपनीयता सेटिङ, शंकास्पद लिङ्क, जिम्मेवार रूपमा सामग्री साझा गर्ने तरिका तथा सम्मानजनक डिजिटल सञ्चारबारे सिकाउनुपर्छ ।

१०. भाषा र सामग्रीसम्बन्धी अवरोध
नेपाल भाषिक रूपमा विविध देश हो । तर इन्टरनेटमा उपलब्ध धेरै डिजिटल शैक्षिक सामग्री अंग्रेजी भाषामा छन् । अंग्रेजी भाषामा कमजोर विद्यार्थीहरूलाई यस्ता स्रोतबाट पूर्ण लाभ लिन कठिन हुन सक्छ ।

नेपाली भाषामा डिजिटल सामग्रीको विकास बढ्दै गए पनि नेपाली तथा देशमा प्रयोग हुने अन्य भाषाहरूमा उच्च गुणस्तरका शैक्षिक स्रोतहरू अझै आवश्यक छन् ।

प्रविधिले भाषिक विविधतालाई सहयोग गर्नुपर्छ, नयाँ अवरोध सिर्जना गर्नु हुँदैन । नेपाली तथा सम्बन्धित स्थानीय भाषामा डिजिटल पाठ्यपुस्तक, भिडियो, शैक्षिक एप तथा सिकाइ सामग्री विकास गर्न सके प्रविधिमा आधारित शिक्षालाई अझ समावेशी बनाउन सकिन्छ ।

११. आर्थिक असमानता
प्रविधिले विद्यार्थीबीचको आर्थिक अन्तरलाई कहिलेकाहीँ अझ बढाउन सक्छ । धनी परिवारले ल्यापटप, उच्च गतिको इन्टरनेट, निजी अनलाइन पाठ्यक्रम, शैक्षिक एप तथा अन्य डिजिटल स्रोतमा खर्च गर्न सक्छन् । गरिब परिवारका विद्यार्थीहरू साझा स्मार्टफोन तथा सीमित मोबाइल डाटामा निर्भर हुन सक्छन् ।

यस अन्तरले प्रविधिमा आधारित शिक्षामा विद्यार्थीको सहभागितालाई प्रभावित गर्छ । आफ्नै ल्यापटप र शान्त वातावरणमा अध्ययन गर्न सक्ने विद्यार्थीलाई एउटै स्मार्टफोन परिवारका धेरै सदस्यसँग बाँडेर प्रयोग गर्नुपर्ने विद्यार्थीभन्दा धेरै सुविधा हुन्छ ।

त्यसैले डिजिटल शिक्षा नीतिमा पहुँच र खर्चलाई पनि ध्यान दिन आवश्यक छ । यदि प्रविधि शिक्षाको आधारभूत आवश्यकता बन्दै जान्छ भने सरकार तथा शैक्षिक संस्थाले आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यार्थीलाई प्रविधिको पहुँचबाट वञ्चित हुन नदिने व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

१२. शिक्षकको भूमिकामा परिवर्तन
प्रविधिले शिक्षकको परम्परागत भूमिकामा परिवर्तन ल्याइरहेको छ । विगतमा शिक्षकहरू विद्यार्थीका लागि सूचनाका प्रमुख स्रोत थिए । अहिले विद्यार्थीहरूले सर्च इन्जिन, भिडियो, अनलाइन पाठ्यक्रम तथा एआई उपकरणबाट आफैं जानकारी प्राप्त गर्न सक्छन् ।

यसको अर्थ शिक्षक आवश्यक छैनन् भन्ने होइन । बरु शिक्षकको भूमिका परिवर्तन भइरहेको छ । शिक्षकहरू अब सहजकर्ता, मार्गदर्शक, सल्लाहकार तथा मूल्याङ्कनकर्ता बन्न आवश्यक हुँदै गएको छ ।

मुख्य चुनौती शिक्षकलाई यस परिवर्तनशील भूमिकामा अनुकूल बनाउन हो । शिक्षकहरूले विद्यार्थीलाई जानकारी बुझ्न, स्रोतको मूल्याङ्कन गर्न, समस्या समाधान गर्न, सहकार्य गर्न तथा आलोचनात्मक रूपमा सोच्न सहयोग गर्नुपर्छ ।

१३. पढ्ने र लेख्ने बानीमा कमी
डिजिटल प्रविधिले विद्यार्थीको पढ्ने र लेख्ने शैली परिवर्तन गरेको छ । पूरा पुस्तक पढ्नुको सट्टा धेरै विद्यार्थी छोटा अनलाइन लेख, भिडियो, सारांश तथा सामाजिक सञ्जालका सामग्री रोज्न सक्छन् ।

डिजिटल स्रोत आफैंमा हानिकारक होइनन् । तर छोटो सामग्रीमा अत्यधिक निर्भरताले विद्यार्थीमा लामो तथा जटिल सामग्री पढ्ने रुचि कम गर्न सक्छ ।

त्यसैगरी विद्यार्थीहरूले अटोकरेक्ट, अनुवाद उपकरण, एआई लेखन प्रणाली तथा अन्य स्वचालित प्रविधिमा अत्यधिक निर्भर हुँदा लेखन सीपमा पनि असर पर्न सक्छ । विद्यार्थीले व्याकरणीय रूपमा सही सामग्री तयार गर्न सके पनि भाषाको गहिरो ज्ञान तथा लेखन संरचना बुझ्न नसक्ने अवस्था आउन सक्छ ।

त्यसैले विद्यालयहरूले विद्यार्थीलाई पुस्तक पढ्न, स्वतन्त्र रूपमा लेख्न, अनुसन्धान गर्न तथा आफ्नै शब्दमा विचार व्यक्त गर्न निरन्तर प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । साथै, डिजिटल उपकरणको उत्पादक प्रयोग पनि सिकाउनुपर्छ ।

१४. प्रविधिसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य समस्या
कम्प्युटर, स्मार्टफोन तथा अन्य स्क्रिनको अत्यधिक प्रयोगले शारीरिक तथा जीवनशैली सम्बन्धी समस्या सिर्जना गर्न सक्छ । विद्यार्थीहरूले लामो समय स्क्रिन अगाडि बसेर बिताउँदा गलत आसन तथा शारीरिक गतिविधिको कमी हुन सक्छ । लामो समय स्क्रिन हेर्दा आँखामा थकान हुन सक्छ र स्वस्थ अध्ययन दिनचर्यामा असर पर्न सक्छ ।

विद्यार्थीहरूले राति अबेरसम्म स्मार्टफोन प्रयोग गर्दा निद्रामा पनि असर पर्न सक्छ । पर्याप्त निद्रा नहुँदा एकाग्रता तथा शैक्षिक प्रदर्शन घट्न सक्छ ।

त्यसैले विद्यालयहरूले प्रविधिको सन्तुलित प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । डिजिटल शिक्षासँगै शारीरिक गतिविधि, बाहिरी खेलकुद, विश्राम, सामाजिक अन्तरक्रिया तथा स्वस्थ दैनिक दिनचर्यालाई पनि महत्व दिनुपर्छ ।

१५. विद्यार्थीको मूल्याङ्कनमा कठिनाइ
प्रविधिले परीक्षा तथा मूल्याङ्कनमा पनि चुनौती सिर्जना गरेको छ । अनलाइनमा असाइनमेन्ट बुझाउँदा शिक्षकलाई उक्त काम वास्तवमै विद्यार्थीले आफैं गरेको हो कि होइन भन्ने निर्धारण गर्न कठिन हुन सक्छ ।

एआई तथा अनलाइन उत्तरका स्रोतहरूको उपलब्धताले परम्परागत गृहकार्यमा आधारित मूल्याङ्कनलाई कम विश्वसनीय बनाउन सक्छ । विद्यार्थीहरूले शिक्षकलाई जानकारी नदिई बाह्य सहयोग प्राप्त गर्न सक्छन् ।

यसले नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई मूल्याङ्कन विधिबारे पुनर्विचार गर्न आवश्यक बनाउँछ । केवल लिखित असाइनमेन्ट तथा कण्ठस्थमा आधारित परीक्षामा निर्भर हुनुको सट्टा विद्यालय तथा विश्वविद्यालयहरूले प्रस्तुतीकरण, मौखिक परीक्षा, परियोजना कार्य, कक्षाको छलफल, व्यावहारिक कार्य, पोर्टफोलियो तथा निगरानीमा आधारित मूल्याङ्कन प्रयोग गर्न सक्छन् । यस्ता विधिले शिक्षकलाई विद्यार्थीको वास्तविक ज्ञान तथा बुझाइ मूल्याङ्कन गर्न सहयोग गर्छ ।

१६. प्रविधिमा अत्यधिक निर्भरता
अर्को समस्या प्रविधिमा अत्यधिक निर्भरता हो । प्रविधिले शिक्षालाई सहयोग गर्नुपर्छ, तर विद्यार्थी तथा शैक्षिक संस्थाहरू यसमा पूर्ण रूपमा निर्भर हुनु हुँदैन ।

प्राविधिक समस्या, इन्टरनेट बन्द हुनु, सफ्टवेयरमा समस्या आउनु, विद्युत् अवरुद्ध हुनु वा उपकरण बिग्रनुले सिकाइमा बाधा पु¥याउन सक्छ । डिजिटल स्रोतमा पूर्ण रूपमा निर्भर विद्यार्थीलाई प्रविधि उपलब्ध नभएको अवस्थामा अध्ययन गर्न कठिन हुन सक्छ ।

त्यसैले नेपालको शिक्षा प्रणालीमा सन्तुलित दृष्टिकोण आवश्यक छ । डिजिटल स्रोतले पाठ्यपुस्तक, पुस्तकालय, कक्षाकोठामा हुने शिक्षण, व्यावहारिक सिकाइ तथा समुदायमा आधारित शिक्षालाई सहयोग गर्नुपर्छ ।

१७. स्पष्ट डिजिटल शिक्षा नीतिको अभाव
प्रविधिको तीव्र विकासले शैक्षिक नीतिका लागि पनि चुनौती सिर्जना गरेको छ । प्रविधि छिटो परिवर्तन हुन्छ, तर नीति तथा संस्थागत अभ्यास परिवर्तन हुन धेरै समय लाग्न सक्छ ।

एआईद्वारा तयार गरिएका असाइनमेन्ट, विद्यार्थीको व्यक्तिगत डाटा तथा गोपनीयता, अनलाइन परीक्षा, डिजिटल नागरिकता, साइबर सुरक्षा, बौद्धिक सम्पत्ति तथा शैक्षिक प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोगजस्ता विषयमा स्पष्ट दिशानिर्देश आवश्यक छन् ।

नेपालले विद्यालय तथा विश्वविद्यालयलाई प्रविधि कसरी प्रयोग गर्ने भन्नेबारे व्यावहारिक मार्गदर्शन दिने नीति बनाउन आवश्यक छ । यस्ता नीतिले विद्यार्थीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुका साथै नयाँ प्रविधि तथा नवप्रवर्तनलाई पनि प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।

१८. डिजिटल साक्षरताको आवश्यकता
प्रविधिसँग सम्बन्धित शैक्षिक समस्याको समाधानका लागि डिजिटल साक्षरता सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपायमध्ये एक हो । डिजिटल साक्षरता भन्नाले कम्प्युटर वा स्मार्टफोन चलाउन जान्नु मात्र होइन । यसले डिजिटल सूचना खोज्ने, मूल्याङ्कन गर्ने, सिर्जना गर्ने, सञ्चार गर्ने तथा जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्ने क्षमता समेट्छ ।

विद्यार्थीहरूले विश्वसनीय वेबसाइट पहिचान गर्ने, व्यक्तिगत जानकारी सुरक्षित राख्ने, स्रोत उल्लेख गर्ने, गलत सूचना पहिचान गर्ने, एआई जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्ने, साइबर दुव्र्यवहारबाट बच्ने तथा स्वस्थ प्रविधि प्रयोग गर्ने बानी सिक्नुपर्छ ।

शिक्षक र अभिभावकमा पनि डिजिटल साक्षरता आवश्यक छ । अनलाइन जोखिमबारे जानकारी भएका अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई राम्रो मार्गदर्शन गर्न सक्छन् । डिजिटल रूपमा सक्षम शिक्षकले कक्षाकोठामा प्रविधिको अझ प्रभावकारी प्रयोग गर्न सक्छन् ।

१९. समस्याहरू समाधान गर्ने उपायहरू
नेपालले नयाँ प्रविधिका कारण शिक्षामा उत्पन्न नकारात्मक प्रभाव घटाउन विभिन्न कदम चाल्न सक्छ ।

पहिलो, सरकारले विशेषगरी ग्रामीण तथा भौगोलिक रूपमा कठिन क्षेत्रमा डिजिटल पूर्वाधारमा लगानी गर्नुपर्छ । भरपर्दो इन्टरनेट तथा विद्युत्लाई आधुनिक शैक्षिक पूर्वाधारको महत्वपूर्ण हिस्सा मान्नुपर्छ ।

दोस्रो, विद्यालयहरूलाई कम्प्युटर, प्रोजेक्टर, इन्टरनेट तथा अन्य उपकरण खरिद र मर्मत गर्न आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ ।

तेस्रो, शिक्षक तालिम विस्तार गर्नुपर्छ । शिक्षकलाई डिजिटल शिक्षण, साइबर सुरक्षा, सञ्चार तथा सूचना साक्षरता, अनलाइन मूल्याङ्कन र एआई सम्बन्धी निरन्तर व्यावसायिक तालिम दिनुपर्छ ।

चौथो, आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यार्थीका लागि उपकरण तथा इन्टरनेटमा सस्तो र सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ । समुदायमा आधारित डिजिटल सिकाइ केन्द्र तथा विद्यालयका कम्प्युटर प्रयोगशालाले घरमा प्रविधि नभएका विद्यार्थीलाई सहयोग गर्न सक्छन् ।

पाँचौँ, विद्यालयहरूले स्मार्टफोन प्रयोगसम्बन्धी स्पष्ट नीति बनाउनुपर्छ । प्रविधिलाई पूर्ण रूपमा प्रतिबन्ध लगाउनुको सट्टा कुन समयमा र कसरी शैक्षिक उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा विद्यार्थीलाई सिकाउनुपर्छ ।

छैटौँ, नेपालले डिजिटल नागरिकतासम्बन्धी शिक्षा अझ बलियो बनाउनुपर्छ । विद्यार्थीहरूले डिजिटल समाजमा बस्दा प्राप्त हुने अवसर र पूरा गर्नुपर्ने जिम्मेवारी दुवै बुझ्नुपर्छ ।

सातौँ, एआई लाई शिक्षामा सावधानीपूर्वक समावेश गर्नुपर्छ । विद्यार्थीलाई उपयुक्त अवस्थामा विचार निर्माण, विषयको व्याख्या, भाषा सहयोग तथा सिकाइमा सहयोगका लागि एआई प्रयोग गर्न दिइन सक्छ । तर उनीहरूले आफ्नै बुझाइ र ज्ञान पनि प्रदर्शन गर्नुपर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ ।

अन्त्यमा, मूल्याङ्कन प्रणालीमा पनि परिवर्तन आवश्यक छ । विद्यालय तथा विश्वविद्यालयहरूले केवल कण्ठस्थमा आधारित परीक्षामा निर्भर हुनुको सट्टा आलोचनात्मक सोच, व्यावहारिक सीप, सिर्जनशीलता, सञ्चार, अनुसन्धान तथा समस्या समाधान गर्ने क्षमतामा बढी जोड दिनुपर्छ ।

निष्कर्ष
नयाँ प्रविधिले नेपालको शिक्षामा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ र यसले अवसर तथा चुनौती दुवै सिर्जना गरेको छ । डिजिटल प्रविधिले शैक्षिक जानकारीमा पहुँच बढाएको, अनलाइन सिकाइलाई सहयोग गरेको, सञ्चारलाई सहज बनाएको तथा शिक्षण र सिकाइका नयाँ विधि ल्याएको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता तथा अन्य नयाँ प्रविधिले भविष्यमा अझ धेरै अवसर प्रदान गर्न सक्छन् ।

तर प्रविधिको विकासले गम्भीर समस्या पनि सिर्जना गरेको छ । डिजिटल विभाजन, अपर्याप्त पूर्वाधार, उपकरणमा असमान पहुँच, शिक्षक तालिमको अभाव, स्मार्टफोनको अत्यधिक प्रयोग, सामाजिक सञ्जालबाट हुने ध्यान भंग, साइबर दुव्र्यवहार, गलत सूचना, साहित्यिक चोरी, शैक्षिक बेइमानी, एआईमा निर्भरता, गोपनीयताको समस्या, भाषासम्बन्धी अवरोध तथा मूल्याङ्कन प्रणालीमा आएको परिवर्तन नेपालको शिक्षा प्रणालीका महत्वपूर्ण चुनौतीहरू हुन् ।

यसको समाधान प्रविधिलाई अस्वीकार गर्नु होइन । प्रविधि आधुनिक समाजको महत्वपूर्ण हिस्सा भइसकेको छ र शिक्षाले विद्यार्थीलाई यसको प्रभावकारी प्रयोग गर्न तयार पार्नुपर्छ । तर प्रविधिले शिक्षा स्वतः सुधार गर्छ भन्ने सोच पनि राख्नु हुँदैन । प्रविधि एउटा उपकरण मात्र हो; यसको मूल्य र प्रभाव यसलाई कसरी प्रयोग गरिन्छ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ ।

नेपालले शिक्षामा प्रविधिको प्रयोगका लागि समावेशी तथा सन्तुलित दृष्टिकोण अपनाउन आवश्यक छ । ग्रामीण तथा सहरी क्षेत्रका विद्यार्थीलाई डिजिटल स्रोतमा समान अवसर प्रदान गर्नुपर्छ । शिक्षकलाई उचित तालिम तथा सहयोग दिनुपर्छ । शैक्षिक संस्थाहरूले डिजिटल साक्षरता, साइबर सुरक्षा, शैक्षिक इमानदारी तथा जिम्मेवार एआई प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । विद्यार्थीमा स्वस्थ डिजिटल बानी विकास गर्न अभिभावक तथा समुदायले पनि भूमिका खेल्नुपर्छ ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, प्रविधिले शिक्षक, पुस्तक, आलोचनात्मक सोच, व्यावहारिक अनुभव तथा मानवीय अन्तरक्रियालाई प्रतिस्थापन गर्नुको सट्टा सहयोग गर्नुपर्छ । शिक्षाको मुख्य उद्देश्य ज्ञान, सिर्जनशीलता, जिम्मेवारी, नैतिकता तथा स्वतन्त्र सोच भएका व्यक्तिको विकास गर्नु नै हुनुपर्छ ।

यदि नेपालले नयाँ प्रविधिसँग सम्बन्धित असमानता तथा जोखिमलाई सम्बोधन गर्दै यसको शैक्षिक फाइदाको सदुपयोग गर्न सकेमा प्रविधि नेपालको शिक्षा प्रणाली सुधार गर्ने शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्छ । त्यसैले नेपालको शिक्षाको भविष्य परम्परागत शिक्षा र प्रविधिमध्ये कुनै एक रोज्ने विषय हुनु हुँदैन । बरु प्रविधिले शिक्षण र सिकाइलाई बलियो बनाउने तथा मानवीय मूल्य, सिर्जनशीलता, आलोचनात्मक सोच र समान अवसरलाई केन्द्रमा राख्ने सन्तुलित शिक्षा प्रणाली निर्माण गर्नु आवश्यक छ ।