नेपालको भूगोल पहाड, नदी, खोँच र अग्ला डाँडाहरूले बनेको छ। यहाँका नदीहरूले प्रकृतिलाई सुन्दर बनाएका छन् भने कतिपय ठाउँमा मानिसको जीवनलाई चुनौती पनि दिएका छन्। यिनै चुनौतीलाई अवसरमा बदल्न मानिसले बनाएका सडक, पुल र पदमार्गहरू विकासका पूर्वाधार मात्र होइनन्, सभ्यता र सम्बन्धका आधार पनि हुन्। पर्वत र बागलुङ जिल्लाको सिमानामा कालीगण्डकी नदीमाथि रहेको मालढुङ्गाको पुल यस्तै एउटा ऐतिहासिक, सामाजिक र भावनात्मक धरोहर हो।

मालढुङ्गाको पुललाई केवल फलाम, कङ्क्रिट र इन्जिनियरिङको संरचनाका रूपमा हेर्नु यसको महत्त्वलाई साँघुरो बनाउनु हो। यो पुल पर्वत र बागलुङका जनताको दैनिक जीवन, आपसी सम्बन्ध, आर्थिक गतिविधि, सामाजिक एकता र साझा भविष्यसँग जोडिएको छ। यसको प्रत्येक खम्बा र प्रत्येक पाइलामा यस क्षेत्रका जनताको सङ्घर्ष, आशा, भरोसा र विकासको कथा लुकेको छ। कालीगण्डकीमाथि उभिएको एउटा पुल, जसले दुई जिल्लालाई मात्र होइन, हजारौँ मन, परिवार, सपना र सम्भावनालाई जोडेको छ।

कालीगण्डकी नदी प्राकृतिक रूपमा सुन्दर छ। तर यही नदीले वर्षौँसम्म पर्वत र बागलुङका विभिन्न बस्तीबीच आवतजावतलाई कठिन बनाएको थियो। नदीपारि पुग्नुपर्ने काम, व्यापार, उपचार, शिक्षा र पारिवारिक भेटघाट सहज थिएनन्। भौगोलिक रूपमा नजिक रहेका ठाउँहरू पनि यातायातको अभावमा टाढा महसुस हुन्थे। मालढुङ्गाको पुलले यही दूरी घटाउने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। नदीमाथि पुल बनेपछि मानिसको आवतजावत सहज हुनुका साथै सडक सञ्जाल, व्यापारिक गतिविधि र सामाजिक सम्पर्क विस्तार गर्ने आधार तयार भयो। पुलले बाटो छोट्याउने काम मात्र गरेन, सम्भावनाका नयाँ ढोकासमेत खोल्यो।

आज पर्वतको कुनै बस्तीबाट बागलुङतर्फ लाग्ने यात्रु होस् वा बागलुङबाट पर्वत हुँदै अन्यत्र जाने नागरिक, उनीहरूको यात्राको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ मालढुङ्गाको पुल । कसैका लागि यो काममा जाने बाटो हो, कसैका लागि विद्यालय र क्याम्पस पुग्ने माध्यम, कसैका लागि अस्पताल जाने आशा र कसैका लागि आफ्ना आफन्त भेट्न पुग्ने सहज मार्ग। यसैले मालढुङ्गाको पुलले दुई जिल्लालाई जोडेको मात्र छैनस यसले दुई जिल्लाबीचको भौगोलिक दूरीलाई सामाजिक निकटतामा रूपान्तरण गरेको छ।
हरेक पुलको एउटा प्राविधिक नक्सा हुन्छ, निर्माण लागत हुन्छ र इन्जिनियरिङका आधारहरू हुन्छन्। तर जनताको जीवनमा गहिरो छाप छोड्ने पुलको अर्को अदृश्य नक्सा पनि हुन्छ-त्यो हो मानिसका सम्झना, अनुभूति र सम्बन्धहरूको नक्सा।
मालढुङ्गाको पुलसँग पनि यस्तै भावनात्मक सम्बन्ध जोडिएको छ।

कसैले यही पुल हुँदै पहिलोपटक उच्च शिक्षा हासिल गर्न सहरतर्फ यात्रा गरेको होला। कसैले बिरामी आफन्तलाई उपचारका लागि अस्पताल पुर्‍याएको होला। कसैले यही बाटो हुँदै रोजगारी खोज्न यात्रा गरेको होला। कसैले बजारमा उत्पादित वस्तु बेचेर परिवारको खर्च जुटाएको होला। कसैले वर्षौँपछि परदेशबाट फर्किएर आफ्ना परिवारसँग भेट्न यही बाटो रोजेको होला।

यी सबै कथा एउटै व्यक्तिका कथा मात्र होइनन्स पर्वत र बागलुङ क्षेत्रको साझा सामाजिक अनुभवका प्रतिनिधि कथा हुन्।
पुलसँग जोडिएका यस्ता सम्झनाहरू पुस्तौँसम्म मानिसको मनमा रहन्छन्। त्यसैले कुनै पुलको महत्त्व त्यसबाट दिनहुँ कति सवारीसाधन गुड्छन् भन्ने तथ्याङ्कले मात्र निर्धारण गर्दैन। त्यसले कति परिवारलाई सहज बनायो, कति सम्बन्धलाई नजिक ल्यायो, कति अवसर सिर्जना गर्‍यो र कति मानिसको जीवनमा आशा जगायो भन्ने कुराले पनि यसको वास्तविक महत्त्व निर्धारण गर्छ।
मालढुङ्गाको पुल जनताको मनमा बसेको पुल हो। यो केवल कालीगण्डकीमाथि बनेको संरचना होइन, जनताको जीवनमा बनेको विश्वासको बाटो पनि हो।

लेखक पौडेल

पर्वत र बागलुङ दुवै जिल्लाको आर्थिक जीवनमा कृषि, पशुपालन, व्यापार, पर्यटन, सेवा तथा वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त आम्दानीको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ। यस्ता आर्थिक गतिविधिलाई प्रभावकारी बनाउन सडक र पुलजस्ता पूर्वाधारको भूमिका निर्णायक हुन्छ।

मालढुङ्गाको पुलले क्षेत्रीय आवागमन पनि सहज बनाउन सहयोग गरेको छ। किसानले आफ्ना उत्पादन बजारसम्म पुर्‍याउन, व्यापारीले सामान ओसारपसार गर्न, व्यवसायीले ग्राहकसम्म पुग्न र यात्रुले गन्तव्यसम्म यात्रा गर्न सडक सञ्जालको उपयोग गर्छन्। पुलजस्तो महत्त्वपूर्ण सम्पर्क बिन्दु सहज हुँदा यससँग जोडिएका आर्थिक गतिविधि पनि चलायमान बन्न सक्छन्।

यसको प्रभाव एउटा गाउँ वा एउटा बजारमा मात्र सीमित हुँदैन। सडक सञ्जालले धेरै बस्ती, बजार र सेवा केन्द्रलाई जोड्ने भएकाले यसको लाभ व्यापक क्षेत्रमा फैलिन सक्छ।

मालढुङ्गा हुँदै यात्रा गर्ने मानिसहरूले विभिन्न स्थानमा व्यापार, रोजगारी, शिक्षा र पर्यटनका अवसरसँग सम्पर्क स्थापित गर्छन्। स्थानीय उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने, पर्यटकको आवागमन सहज बनाउने र साना व्यवसायलाई प्रोत्साहन गर्ने सम्भावनासमेत यसले बोकेको छ। त्यसैले मालढुङ्गाको पुललाई विकासको एउटा महत्त्वपूर्ण कडीका रूपमा बुझ्नुपर्छ। यसले आफैँमा सबै समस्या समाधान गर्दैन, तर विकासका अनेक सम्भावनालाई जोड्ने आधार भने अवश्य प्रदान गर्छ।

सडक र पुलको महत्त्व मानिसको सामान्य जीवनमा सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। विद्यार्थीका लागि विद्यालय र क्याम्पस पुग्ने बाटो, बिरामीका लागि स्वास्थ्य संस्था पुग्ने माध्यम, कर्मचारीका लागि कार्यस्थल पुग्ने सुविधा र सर्वसाधारणका लागि बजारसम्मको पहुँच—यी सबै यातायातसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छन्।

यात्रा सहज हुनु भनेको समय र खर्चको बचत मात्र होइन। आपत्कालीन अवस्थामा समयमै उपचार पाउने सम्भावना बढ्नु, विद्यार्थीले नियमित अध्ययन गर्न पाउनु र परिवारले आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न सहज हुनु पनि हो।

विशेषगरी पहाडी क्षेत्रमा नदी, खोँच र घुमाउरा सडकका कारण आवागमन प्रभावित हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा एउटा महत्त्वपूर्ण पुल अवरुद्ध हुनु वा त्यसको पहुँचमार्गमा क्षति पुग्नु सामान्य असुविधाको विषय मात्र हुँदैन। यसले यात्रु, व्यवसायी, बिरामी, विद्यार्थी र दैनिक ज्यालादारी गरेर जीविका चलाउने नागरिकसम्मलाई असर पुर्‍याउन सक्छ।

त्यसैले मालढुङ्गाको पुलको सुरक्षा र सञ्चालनलाई जनताको जीवनसँग जोडेर हेर्नुपर्छ। यसको संरक्षणमा गरिने लगानीलाई केवल भौतिक सम्पत्तिको मर्मतसम्भारका रूपमा होइन, नागरिकको सुविधा, सुरक्षा र अवसरमा गरिने लगानीका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

मालढुङ्गाको पुलको चर्चा गर्दा यसको ऐतिहासिक महत्त्वलाई पनि सम्झनुपर्छ। यो पुल सन् १९९१ तिर निर्माण भएको नेपालको पहिलो ऐतिहासिक आर्क पुलका रूपमा चिनिन्छ। यसको निर्माणले त्यस समयको यातायात विकास, प्राविधिक क्षमता र क्षेत्रीय सम्पर्क विस्तारको प्रयासलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि यस क्षेत्रको आवागमनसँग जोडिएको पुल आफैँमा एउटा इतिहास हो। यसले समयसँगै बदलिएको यातायात व्यवस्था, बढ्दो जनसङ्ख्या, आर्थिक गतिविधिको विस्तार र विकासप्रतिको जनअपेक्षालाई नजिकबाट देखेको छ।

पहुँचमार्ग निर्माणपछि सोमवादेखि सञ्चालनमा आएको मालढुङ्गा पुल । तस्वीरः ढोरपाटन

समय बित्दै जाँदा पूर्वाधार पुरानो हुँदै जानु स्वाभाविक हो। सवारीसाधनको चाप, नदीको बहाव, बाढी, कटान र प्राकृतिक क्षयले यसको संरचना तथा पहुँचमार्गमा जोखिम उत्पन्न गर्न सक्छन्। त्यसैले ऐतिहासिक महत्त्व भएको पुलको नियमित प्राविधिक परीक्षण, आवश्यक मर्मत र दीर्घकालीन संरक्षण अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।

हामीले आफ्ना ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण गरेझैँ जनताको दैनिक जीवनसँग जोडिएका यस्ता पूर्वाधारलाई पनि भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्नुपर्छ। विकास भनेको नयाँ संरचना बनाउनु मात्र होइन, पहिले बनेका उपयोगी संरचनालाई समयअनुसार मर्मत गर्दै दीर्घकालसम्म सञ्चालनयोग्य बनाउनु पनि हो।

कालीगण्डकीजस्तो नदीमा वर्षायाममा पानीको बहाव बढीरहन्छ। बाढी, नदी कटान र पहिरोजस्ता प्राकृतिक घटनाले पुलका पहुँचमार्ग तथा वरपरका सडकमा क्षति पुर्‍याउने सम्भावना रहन्छ। यस्तो जोखिमलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

मालढुङ्गाको पुलजस्तो महत्त्वपूर्ण सम्पर्क बिन्दुमा कुनै क्षति पुग्दा त्यसको प्रभाव स्थानीय बासिन्दामा मात्र सीमित नरहन सक्छ। यसबाट प्रभावित हुने सडक सञ्जाल र यात्रुको अवस्थाअनुसार यसको असर क्षेत्रीय आवागमनसम्म फैलिन सक्छ।

त्यसैले सम्बन्धित सरकारी निकायले पुलको प्राविधिक अवस्था नियमित रूपमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। आवश्यक मर्मतसम्भार समयमै सम्पन्न गर्ने, नदी कटानको जोखिम अध्ययन गर्ने, पहुँचमार्गको संरक्षण गर्ने र विपद्को अवस्थामा वैकल्पिक यातायात व्यवस्थाबारे योजना बनाउने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

त्यस्तै, नागरिकलाई पुलको अवस्थाबारे समयमै सही सूचना उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। पुल वा सडक असुरक्षित हुँदा सुरक्षा मापदण्डअनुसार आवागमन नियन्त्रण गर्ने र जोखिम घटेपछि सुरक्षित रूपमा सञ्चालनमा ल्याउने व्यवस्था हुनुपर्छ।

यस्ता काम कुनै एक जिल्ला वा कार्यालयको औपचारिक जिम्मेवारीमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। सम्बन्धित स्थानीय तह, प्रदेश तथा सङ्घीय सरकारका निकाय र सरोकारवाला समुदायबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ। जनताको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको पुलको संरक्षण राज्यको दायित्व हो भने यसको महत्त्व बुझ्नु र संरक्षणमा जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्नु समाजको साझा कर्तव्य हो।
जिल्लाको सिमानाले प्रशासनिक क्षेत्र छुट्याउन सक्छ, तर मानिसको सम्बन्धलाई सिमानाभित्र सीमित गर्न सक्दैन। संस्कृति, भाषा, रहनसहन, व्यापार, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक व्यवहारले मानिसलाई एकअर्कासँग जोडिरहेका हुन्छन्।

पर्वत र बागलुङका जनताबीच पनि यस्ता सम्बन्ध विभिन्न रूपमा स्थापित छन्। कतिपय परिवारका नातागोता दुवै जिल्लामा छन्। कतिपय व्यवसायीको कारोबार दुवैतर्फ फैलिएको छ। कतिपय विद्यार्थी, कर्मचारी र सेवाग्राहीको दैनिक जीवन जिल्लाको सिमानाभन्दा बाहिरसम्म जोडिएको छ।मालढुङ्गाको पुलले यस्ता सम्बन्धलाई व्यवहारमा सहज बनाउने भूमिका खेलेको छ। यसले मानिसलाई एकअर्कासँग भेट्न, कारोबार गर्न, अनुभव बाँड्न र साझा अवसरको खोजी गर्न सहयोग गरेको छ।यस अर्थमा यो पुल पर्वत वा बागलुङको कुनै जिल्लाको र कुनै एउटा समुदायको मात्र होइन, यसको उपयोग गर्ने सबै नागरिकको साझा सम्पत्ति हो।

यसको संरक्षणबारे सोच्दा पनि यही साझा भावना आवश्यक हुन्छ। पुलमा समस्या आउँदा त्यसलाई अर्को जिल्लाको समस्या भनेर पन्छाउनु हुँदैन। पुल सुरक्षित रहँदा दुवै क्षेत्रका नागरिक लाभान्वित हुन्छन् र पुल अवरुद्ध हुँदा दुवैतर्फका मानिस प्रभावित हुन सक्छन्।

त्यसैले मालढुङ्गाको पुलले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ-भौगोलिक सीमा फरक हुन सक्छ, तर जनताको आवश्यकता र विकासप्रतिको चाहना साझा हुन्छ।

असोज ११ गते आएको कालीगण्डकीको बाढीले पहुँचमार्गमा क्षति पुराएपछिको मालढुङ्गा पुल । तस्वीरः ढोरपाटन

समय परिवर्तन भएको छ। सवारीसाधनको सङ्ख्या बढेको छ, मानिसको आवागमनको आवश्यकता विस्तार भएको छ र आर्थिक गतिविधि पनि थप जटिल बनेका छन्। पुरानो समयमा निर्माण भएको पुलले आजको आवश्यकतालाई कति प्रभावकारी रूपमा पूरा गरिरहेको छ भन्ने विषयमा प्राविधिक अध्ययन आवश्यक हुन सक्छ।

त्यसैले मालढुङ्गाको पुलसम्बन्धी नीति तथा योजनामा केही विषयलाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ।

पहिलो, पुलको संरचनात्मक अवस्था र भारवहन क्षमताको नियमित परीक्षण गर्नुपर्छ। दोस्रो, नदीको बहाव, कटान र बाढीबाट पुल तथा पहुँचमार्गमा पर्न सक्ने जोखिमको वैज्ञानिक अध्ययन गर्नुपर्छ। तेस्रो, आवश्यक मर्मत र संरक्षणका कामलाई ढिलाइ नगरी सम्पन्न गर्नुपर्छ। चौथो, भविष्यमा यातायातको चाप बढ्ने अवस्थालाई ध्यानमा राखेर वैकल्पिक सम्पर्क मार्ग वा आवश्यक स्तरोन्नतिका सम्भावनाबारे अध्ययन गर्नुपर्छ।

यी सबै काम गर्दा प्राविधिक अध्ययन, वातावरणीय पक्ष, आर्थिक सम्भाव्यता र स्थानीय जनताको आवश्यकतालाई आधार बनाउनुपर्छ। पुलको वर्तमान अवस्था र आवश्यकताबारे तथ्यमा आधारित निर्णय लिनु नै दिगो समाधानको बाटो हो।
यसका साथै स्थानीय नागरिक, व्यवसायी, यातायात व्यवसायी र जनप्रतिनिधिले पनि पुलको महत्त्वलाई साझा मुद्दाका रूपमा उठाउन सक्छन्। विकासको विषयमा जनचासो र संस्थागत जिम्मेवारीबीच सहकार्य हुँदा दीर्घकालीन समाधान खोज्न सहज हुन्छ।

कालीगण्डकीको पानी निरन्तर बगिरहन्छ। समय बदलिन्छ, पुस्ता फेरिन्छन् र विकासका प्राथमिकताहरू पनि परिवर्तन हुन्छन्। तर मानिसलाई मानिससँग जोड्ने बाटोको महत्त्व कहिल्यै समाप्त हुँदैन।

मालढुङ्गाको पुल यही निरन्तर यात्राको साक्षी हो। यसले नदीमाथि बाटो बनाएको छ, तर यसको वास्तविक योगदान नदी वारपार गर्ने सुविधाभन्दा धेरै फराकिलो छ। यसले मानिसलाई अवसरसँग, परिवारलाई परिवारसँग, बजारलाई बजारसँग र दुई जिल्लाका समुदायलाई साझा भविष्यसँग जोड्ने भूमिका निर्वाह गरेको छ।

यस पुलको महत्त्व सम्झँदा हामीले त्यहाँबाट गुड्ने सवारीसाधन मात्र देख्नु हुँदैन। त्यसमा यात्रा गर्ने विद्यार्थीको सपना, उपचारका लागि हिँडेको बिरामीको आशा, बजार पुग्न खोजेको किसानको मेहनत, परिवार भेट्न आतुर व्यक्तिको भावना र आफ्नो क्षेत्र अघि बढेको हेर्न चाहने नागरिकको अपेक्षा पनि देख्नुपर्छ।

पुलको संरक्षण गर्नु भनेको केवल फलाम र कङ्क्रिट जोगाउनु होइन। यो जनताको समय, श्रम, अवसर, सुरक्षा र आपसी सम्बन्धको संरक्षण गर्नु हो। यसको मर्मतमा खर्च हुने रकमलाई खर्चका रूपमा मात्र होइन, हजारौँ नागरिकको सहज जीवनका लागि गरिने लगानीका रूपमा हेर्नुपर्छ।

जनताले मालढुङ्गाको पुललाई आफ्नै साझा सम्पत्तिका रूपमा लिनु आवश्यक छ। यसको सुरक्षा, संरक्षण र भविष्यप्रतिको चिन्ता पनि साझा हुनुपर्छ। सम्बन्धित निकायले यसलाई प्राथमिकतामा राखून्, जनप्रतिनिधिले यसको आवश्यकताबारे गम्भीर पहल गरून् र नागरिकले पनि यसको महत्त्वलाई बुझून्।

हालैको बाढीले क्षति पुर्‍याएपछि विगत १५ दिनदेखि पुल बन्द रहँदा जनताको दैनिक जीवन, आवागमन र आर्थिक गतिविधिमा परेको असरले सबैको मन दुखाएको छ। यो पुल बन्द हुनु भनेको बाटो अवरुद्ध हुनु मात्र होइन, वर्षौँदेखि जोडिएका सम्बन्ध र सम्भावनामा समेत बाधा पुग्नु हो। जनताको पीडा र भावनालाई आत्मसात् गर्दै सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहका सबै सरकारको गम्भीर ध्यान जाओस्स आवश्यक समन्वय, पहल र बजेटको व्यवस्था गरी पुल तथा पहुँचमार्गको यथाशीघ्र पुनः सञ्चालन गरियोस्।

मालढुङ्गाको पुल खुल्नु भनेको केवल यातायात खुल्नु होइन, जनताको आशा, भरोसा र आत्मीयता पुनः जोडिनु हो।मालढुङ्गाको पुल दुई किनार जोड्ने एउटा भौतिक संरचना मात्र होइन। यो विगतका सम्झना, वर्तमानका आवश्यकता र भविष्यका सम्भावना जोड्ने जीवन्त सेतु हो।