नेपालमा हरेक वर्ष हिउँद सुरु भएसँगै तापक्रम घट्ने, चिसो हावा चल्ने, बिहान–बेलुका अत्यधिक जाडो हुने तथा तराईका विभिन्न जिल्लामा शीतलहर (Cold Wave) चल्ने समस्या देखिन्छ । विशेषगरी पुस र माघ महिनामा चिसोको प्रभाव अझ बढी हुने गर्दछ । हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा हिमपात र अत्यधिक चिसोको जोखिम रहन्छ भने तराईका जिल्लामा बाक्लो हुस्सु , कुहिरो र शीतलहरका कारण मानिसहरूको स्वास्थ्यमा विभिन्न किसिमका समस्याहरू आउने गर्दछ ।

चिसो मौसम सामान्य मौसमी परिवर्तन मात्र होइन, यसले मानव स्वास्थ्यमा विभिन्न प्रकारका प्रतिकूल असर पार्नसक्छ । समयमै सावधानी नअपनाउँदा सामान्य रुघाखोकीदेखि निमोनिया (Pneumonia), दम (Asthma), मुटुरोग (Cardiovascular Diseases), हाइपोथर्मिया (Hypothermia) तथा शीताङ्ग (Frostbite) जस्ता गम्भीर स्वास्थ्य समस्या निम्तिन सक्छन् । त्यसैले चिसो बढेसँगै स्वास्थ्य सुरक्षा, रोकथाम र जोखिम न्यूनीकरणलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ ।

चिसो मौसममा देखिने प्रमुख स्वास्थ्य समस्याहरू

रुघाखोकी :

चिसो मौसममा रुघाखोकी, ज्वरो, घाँटी दुख्ने, नाकबाट पानी बग्ने, खोकी लाग्ने र शरीर दुख्ने समस्या बढी देखिन्छ । इन्फ्लुएन्जा (Influenza) अर्थात् मौसमी भाइरल फ्लु श्वासप्रश्वास प्रणालीमा सङ्क्रमण गराउने रोग हो । यो सङ्क्रमित व्यक्तिले खोक्दा, हाच्छ्युँ गर्दा निस्कने साना थोपाबाट सर्नसक्छ । बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा immunity power कमजोर भएका व्यक्तिमा यसको असर बढी पर्नसक्छ ।

निमोनिया :

निमोनिया फोक्सोमा हुने सङ्क्रमण हो । यसमा फोक्सोका साना हावाका थैलीहरू (Alveoli) मा तरल पदार्थ वा पिप जम्न सक्छ। जसले गर्दा शरीरमा अक्सिजनको आपूर्ति प्रभावित हुन्छ। ज्वरो आउने, खोकी लाग्ने, छाती दुख्ने, छिटोछिटो सास फेर्ने तथा सास फेर्न गाह्रो हुने यसका प्रमुख लक्षण हुन् । विशेषगरी पाँच वर्षमुनिका बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकमा यसको जोखिम सामान्यतया भन्दा बढी देखिन्छ ।

दम तथा दीर्घ श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग :

दम (Asthma) भएका व्यक्तिमा चिसो हावाका कारण श्वासनली खुम्चिने (Bronchoconstriction) समस्या हुन सक्छ। यसले खोकी, स्याँस्याँ हुने (Wheezing), छाती कस्सिने र सास फेर्नमा असहज/ कठिनाइ उत्पन्न गराउँछ ।

त्यस्तै, दीर्घ अवरोधात्मक फोक्सो रोग (Chronic Obstructive Pulmonary Disease–COPD) भएका व्यक्तिमा चिसो मौसमले रोगको अवस्थामा थप जटिल बनाउन सक्छ । धुवाँ, धुलो र वायु प्रदूषणले पनि स्वास्थ्य समस्या बढाउन सक्छ ।

मुटु तथा रक्तचापसम्बन्धी समस्या :

अत्यधिक चिसोमा शरीरको तापक्रम सन्तुलित राख्न रक्तनली खुम्चिने प्रक्रिया (Vasoconstriction) हुन्छ । यसले रक्तचाप (Blood Pressure) बढाउन सक्छ । विशेषगरी उच्च रक्तचाप (Hypertension), मुटुरोग तथा मधुमेह (Diabetes Mellitus) भएका व्यक्तिमा मुटुसम्बन्धी जटिलता र हृदयाघात (Heart Attack) को जोखिम बढ्न सक्छ ।

हाइपोथर्मिया :

शरीरको आन्तरिक तापक्रम 95°F (35°C, डिग्री सेल्सियस)भन्दा कम हुनु हाइपोथर्मिया हो । लामो समयसम्म अत्यधिक चिसो वातावरणमा बस्दा यस्तो अवस्था आउन सक्छ । शरीर काँप्ने (Shivering), अत्यधिक थकान हुने, बोली अस्पष्ट हुने, अलमलिने, निद्रा लाग्ने तथा बेहोस हुने यसका लक्षण हुन् ।

शीताङ्ग :

अत्यधिक चिसोका कारण हात, खुट्टा, कान र नाकजस्ता शरीरका खुला भागका तन्तुमा क्षति पुग्नुलाई शीताङ्ग भनिन्छ। प्रभावित भाग सुन्निने, संवेदना हराउने (Numbness), छाला फिक्का वा नीलो हुनसक्छ ।

छाला तथा जोर्नीसम्बन्धी समस्या :

जाडोमा छाला सुख्खा हुने (Dry Skin), ओठ फुट्ने, हातखुट्टा चिरा पर्ने तथा चिलाउने समस्या देखिन्छ। जोर्नी दुख्ने (Joint Pain) र बाथसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिमा दुखाइ तथा असहजता बढ्न सक्छ।

चिसोबाट बढी जोखिम

सबै व्यक्तिमा चिसोको असर समान हुँदैन । विशेषगरी निम्न समूहका व्यक्तिमा चिसोको जोखिम बढी हुन्छ ।

पाँच वर्षमुनिका बालबालिका, विशेषगरी नवजात शिशु ।
६० वर्ष वा सोभन्दा माथिका ज्येष्ठ नागरिक ।
गर्भवती तथा सुत्केरी महिला ।
दम, निमोनिया, मुटुरोग, मधुमेह र उच्च रक्तचाप भएका व्यक्ति ।
शारीरिक रूपमा अशक्त तथा दीर्घरोगी ।
कुपोषित तथा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका व्यक्ति ।

यी व्यक्तिले स्वास्थ्यको विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।

चिसोबाट बच्न को लागि रोकथामका उपाय

शरीरलाई न्यानो राख्ने :

मौसमअनुसार बाक्ला र न्यानो कपडा लगाउनुपर्छ। विशेषगरी बिहान र बेलुका बाहिर निस्कँदा टोपी, मोजा, पञ्जा, मफलर तथा न्यानो जुत्ताको प्रयोग गर्नुपर्छ ।

घरभित्रको वातावरण सुरक्षित बनाउने :

घरका झ्यालढोका आवश्यकताअनुसार बन्द गरी चिसो हावा प्रवेश गर्नबाट जोगाउनुपर्छ। तर कोठा न्यानो बनाउँदा पर्याप्त हावा आवतजावत (Ventilation) हुने व्यवस्था गर्नुपर्छ । बन्द कोठामा कोइला, दाउरा वा ग्यास हिटर बालेर सुत्नु अत्यन्त जोखिमपूर्ण हुन्छ । यसबाट कार्बन मोनोअक्साइड विषाक्तता हुनसक्छ। कार्बन मोनोअक्साइड गन्ध र रङ नभएको विषालु ग्यास हो, जसले शरीरमा अक्सिजन आपूर्ति अवरुद्ध गरी बेहोस बनाउने र ज्यानसमेत लिन सक्छ ।

सन्तुलित तथा पोषणयुक्त खाना :

हिउँदमा शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा र पोषण उपलब्ध गराउन सन्तुलित आहार खानुपर्छ । दाल, गेडागुडी, हरियो सागसब्जी, मौसमी फलफूल, अण्डा, दूध तथा उपलब्ध पौष्टिक खानेकुरा खानुपर्छ। झोलिलो खाना, सुप, तातो दाल र मनतातो पानी उपयोगी हुन्छन्। शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कायम राख्न पर्याप्त पोषण आवश्यक हुन्छ।

पर्याप्त पानी पिउने :

जाडोमा तिर्खा कम लाग्ने भएकाले धेरै मानिसले पानी एकदमै कम पिउने गर्छन् । तर शरीरमा पानीको मात्रा कायम राख्नु हरेक मौसममा आवश्यक हुन्छ। त्यसैले नियमित रूपमा पर्याप्त सुरक्षित पानी पिउनुपर्छ ।

व्यक्तिगत सरसफाइ तथा संक्रमण नियन्त्रण :

खाना खानुअघि, शौचालय प्रयोग गरेपछि र बाहिरबाट घर फर्केपछि साबुनपानीले राम्रोसँग हात धुनुपर्छ । खोक्दा वा हाच्छ्युँ गर्दा मुख र नाक छोप्नुपर्छ । रुघाखोकी वा फ्लुका लक्षण भएका व्यक्तिले आवश्यक दूरी कायम गर्ने, भीडभाडमा मास्क प्रयोग गर्ने र व्यक्तिगत सामग्री साझा बनाउनु हुँदैन ।

नियमित शारीरिक गतिविधि :

चिसोका कारण शारीरिक गतिविधि कम गर्नु हुँदैन । मौसम अनुकूल समयमा घरभित्रै हल्का व्यायाम, योग, स्ट्रेचिङ तथा हिँडडुल गर्न सकिन्छ। नियमित शारीरिक गतिविधिले रक्तसञ्चार र समग्र स्वास्थ्यलाई सहयोग पुर्‍याउँछ ।

दिर्घरोगीले औषधि नियमित सेवन गर्ने :

दम, मुटुरोग, मधुमेह तथा उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार नियमित औषधि सेवन गर्नुपर्छ । आफूखुसी औषधि बन्द गर्ने वा मात्रा परिवर्तन गर्ने गर्नु हुँदैन। दमका बिरामीले चिकित्सकले सिफारिस गरेको इनहेलर आवश्यक अवस्थामा उपलब्ध राख्नुपर्छ।

बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकको विशेष हेरचाह

हिउँदमा बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकलाई चिसोबाट जोगाउनु परिवारको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो ।

बालबालिकाका लागि

मौसमअनुसार न्यानो कपडा लगाइदिने।
शिशुको शरीरको तापक्रम कायम राख्ने ।
आमाको दूध नियमित खुवाउने र उमेरअनुसार पोषणयुक्त खाना दिने ।
राष्ट्रिय खोप तालिकाअनुसार खोप पूरा गर्ने ।
बच्चालाई धुवाँ, धुलो र अत्यधिक चिसो हावाबाट जोगाउने ।
सास फेर्न गाह्रो भए, छातीभित्र धस्सिएमा वा दूध खान नसकेमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा लैजाने ।

ज्येष्ठ नागरिकका लागि

बिहान र बेलुका न्यानो कपडा लगाइदिने।
चिसो भुइँमा लामो समय बस्न नदिने ।
पौष्टिक तथा तातो खाना नियमित उपलब्ध गराउने।
रक्तचाप (BP) र रगतमा चिनीको मात्रा (Blood Glucose) नियमित जाँच गर्ने।
चिसोमा एक्लै नराख्ने र आवश्यकताअनुसार सहयोग गर्ने।
अत्यधिक चिसोमा अनावश्यक बाहिर निस्कन नदिने।
तराईमा शीतलहर र हिमाल तथा पहाडी क्षेत्रमा अत्यधिक चिसोबाट बच्ने उपाय:

नेपालको भौगोलिक विविधताका कारण चिसोको प्रभाव पनि फरक-फरक हुन्छ। तराईका जिल्लामा बाक्लो हुस्सु, कुहिरो र शीतलहरका कारण बिहान र बेलुका जनजीवन प्रभावित हुन्छ । यस्तो अवस्थामा विशेषगरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा दीर्घरोगीलाई घरभित्र सुरक्षित र न्यानो राख्नुपर्छ । अत्यावश्यक कामबाहेक शीतलहरको समयमा बाहिर निस्कनु हुँदैन । सवारीसाधन चलाउँदा कम दृश्यताका कारण दुर्घटना हुनसक्ने भएकाले सावधानी अपनाउनुपर्छ ।

हिमाली तथा उच्च पहाडी क्षेत्रमा हिमपात, चिसो हावा र अत्यधिक न्यून तापक्रमका कारण हाइपोथर्मिया तथा शीताङ्गको जोखिम रहन्छ। पर्याप्त न्यानो कपडा, सुरक्षित आवास, पोषणयुक्त खाना र आवश्यक स्वास्थ्य सामग्रीको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

चिसोका कारण देखिने खतराका लक्षण र अस्पताल /स्वास्थ्य संस्था जानैपर्ने अवस्था

चिसो मौसममा सामान्य रुघाखोकीलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। केही लक्षण देखिएमा तत्काल स्वास्थ्यकर्मीको परामर्श लिनुपर्दछ।

सास फेर्न गाह्रो हुनु ।
छाती दुख्नु वा छाती अत्यधिक कस्सिनु ।
लगातार उच्च ज्वरो आउनु वा अवस्था बिग्रँदै जानु ।
बालबालिकाले दूध वा खाना खान नसक्नु ।
शरीर अत्यधिक चिसो हुनु, लगातार काँप्नु वा अलमलिनु ।
बेहोस हुनु वा असामान्य रूपमा निद्रा लाग्नु ।
हातखुट्टा, कान वा नाक सुन्निनु तथा संवेदना हराउनु ।

यस्ता लक्षण देखिएमा घरेलु उपचारमा मात्र भर नपरी तुरुन्त नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा अस्पतालमा जानुपर्छ। यदि कुनै व्यक्ति बेहोस भएको छ भने उक्त नव्यक्तिलाई खाना वा पानी जबर्जस्ती खुवाउनु हुँदैन ।

हाइपोथर्मियाको शङ्का भएमा बिरामीलाई चिसो वातावरणबाट सुरक्षित स्थानमा सार्ने, भिजेका कपडा हटाएर सुख्खा न्यानो कपडाले छोप्ने र बिस्तारै न्यानो बनाइ राख्नुपर्दछ । अत्याधिक चिसोको कारणले सिताङ्ग भएको व्यक्तिलाई प्रत्यक्ष आगो वा अत्यधिक तातो वस्तुले शरीर तताउने प्रयास गर्नु हुँदैन‌ यस्तो अवस्थामा तत्काल स्वास्थ्य संस्था वा स्वास्थ्यकर्मी को सहायता लिनुपर्छ ।

स्वास्थ्यकर्मी तथा स्वास्थ्य संस्थाको भूमिका

चिसो मौसममा स्वास्थ्य समस्या बढ्न नदिन स्वास्थ्यकर्मीको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। स्वास्थ्य संस्थाले उपचारात्मक सेवासँगै रोकथाम र जनचेतनामूलक कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

समुदायमा चिसोबाट हुने स्वास्थ्य समस्याबारे नियमित जनचेतना फैलाउने ।
जोखिममा रहेका बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला तथा दीर्घरोगीको पहिचान र स्वास्थ्यको निगरानी गर्ने ।
निमोनिया, फ्लु तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्याको समयमै पहिचान र उपचार गर्ने ।
खोप कार्यक्रम तथा नियमित स्वास्थ्य परीक्षणलाई प्रोत्साहन गर्ने ।
शीतलहर तथा अत्यधिक चिसोको समयमा समुदायलाई पूर्वसूचना र स्वास्थ्य सल्लाह उपलब्ध गराउने ।
आवश्यक औषधि, उपकरण तथा आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवाको तयारी अवस्थामा राख्ने ।
स्थानीय तह, महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका, विद्यालय तथा सामुदायिक संस्थासँग समन्वय गरेर जोखिम न्यूनीकरणका कार्यक्रमहरु सञ्चालन गर्ने ।
घरभित्र धुवाँरहित चुलो, सुरक्षित ताप प्रणाली र पर्याप्त हावा आवतजावतको महत्त्वबारे जानकारी दिने ।

चिसो मौसमसँगै खानपिनमा पनि विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुनसक्छ

चिसो समयमा शरीरलाई न्यानो राख्न र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कायम गर्न खानपिनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।

तातो तथा झोलिलो खाना : दाल, सुप, तरकारीको झोल र मनतातो पानी नियमित सेवन गर्ने ।
प्रोटिनयुक्त खानेकुरा : अण्डा, दही,दूध, माछा, मासु ।
मौसमी फलफूल र हरियो सागसब्जी : सुन्तला, अमला, कागती, अम्बा, पालुङ्गो, तोरी,रायोको साग तथा अन्य मौसमी तरकारी खाने ।
पर्याप्त पानी पिउने : जाडोमा तिर्खा कम लागे पनि शरीरमा पानीको कमी हुन नदिन नियमित पानी पिउने ।
अत्यधिक चिल्लो, नुनिलो र गुलियो खानेकुरा कम गर्ने : विशेषगरी उच्च रक्तचाप, मधुमेह तथा मुटुरोग भएका व्यक्तिले खानपिनमा थप सावधानी अपनाउने ।
मदिरा र धूम्रपानबाट टाढा रहने : मदिराले शरीर न्यानो राख्छ भन्ने भ्रममा नपर्ने ।
खानाको सरसफाइमा ध्यान दिने : बासी, दूषित तथा राम्ररी नपकाइएका खानेकुरा नखाने। खाना ताजा र सफा बनाएर खाने ।

विशेष गरी चिसो मौसममा धेरै खाना खानुभन्दा अवस्था र शारीरिक आवश्यकताअनुसार सन्तुलित तथा पोषणयुक्त खाना खानु लाभदायक हुन्छ ।

अन्तमा जाडो समयमा चिसोबाट उत्पन्न हुने स्वास्थ्य समस्या समयमै सावधानी अपनाउन सके धेरै हदसम्म न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ । चिसो मौसमलाई सामान्य रूपमा लिएर स्वास्थ्यको लापरबाही गर्नु हुँदैन । विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला तथा दीर्घरोगीको स्वास्थ्य सुरक्षामा परिवार र समुदाय सबै जिम्मेवार हुनुपर्छ ।

स्वस्थ जीवनशैली, न्यानो कपडा, सन्तुलित पोषण, पर्याप्त पानी, व्यक्तिगत सरसफाइ, सुरक्षित ताप व्यवस्था र समयमै स्वास्थ्य सेवा लिनु नै चिसोबाट बच्ने प्रभावकारी उपाय हुन् । चिसोबाट आफू बचौँ, परिवारलाई बचाऔँ र स्वास्थ्यप्रति सचेत बनौँ, रोग लागेपछि मात्र होइन, रोग लाग्नुअघि नै रोकथाममा ध्यान दिऔँ । धन्यवाद ।

(खड्का शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरूवा रोग अस्पतालमा कार्यरत छिन् ।)