रोग प्रतिरक्षा प्रणालीमा विशेष कोशिका र रसायनहरू हुन्छन् जसले संक्रमण उत्पन्न गर्ने ब्याक्टेरिया र भाइरसहरूसँग लड्छन् । जब एक व्यक्तिको प्रतिरक्षा प्रणालीले गल्तीले आफ्नै शरीरको तन्तुहरूलाई आक्रमण गरी क्षती पुर्याउँछ त्यसपछि अटोइम्यून रोग विकास हुन्छ ।

अटोइम्यून रोगहरूलाई बिस्तृत रूपमा दुई प्रकारमा वर्गीकृत गरिएको छ । अंग विशेष र गैर अंग–विशेष । अंग विशेष रोगहरूले एकल अंगलाई मात्र असर गर्छ, भने गैर अंग विशेष विकारहरूले धेरै अंगहरू वा शरीर अन्य प्रणालीलाई पनि असर गर्छ ।

लगभग ८० विभिन्न अटोइम्यून विकारहरू छन्, जुन शरीरको कुन भागमा र कुन हदसम्म आक्रमण गरिएको छ भन्ने आधारमा सामान्यदेखि गम्भीरसम्म फरक फरक हुन्छ । महिलाहरू पुरुषहरू भन्दा बढी संवेदनशील हुन्छन्, विशेष गरी जब उनीहरू वयस्क हुन्छन् । सेक्स हर्मोनहरू कम्तिमा आंशिक रूपमा जिम्मेवार मानिन्छ । अटोइम्यून रोगका लक्षणहरू आधारमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ, तर सामान्यतया कुनै उपचार पद्दती विकास भएको छैन ।

अटोइम्यून रोगको प्रकार

अटोइम्यून विकारहरूले शरीरको कुनै पनि अंग वा प्रणालीलाई असर गर्न सक्छ । लगभग ८० विभिन्न प्रकारका अटोइम्यून विकारहरू छन् ।
मधुमेह
रूमेटोएड बाथ (RA)

psoriasis psoriatic arthritis

एकाधिक स्क्लेरोसिस
प्रणालीगत ल्युपस एरिथेमेटोस (लुपस)
अटोइम्यून रोगको लक्षण
अटोइम्यून रोगका लक्षणहरू समावेश छन् :

–मांसपेशी दुखाइ, जोर्नी दुखाई वा कमजोरी
–ज्वरो
–अनिद्रा, तौल घट्ने, गर्मी असहिष्णुता वा छिटो मुटुको धड्कन
–बारम्बार दागहरू वा पित्तहरू, घाममा असहज हुनु, नाक र गालाहरूमा पुतली आकारको दागहर देखिनु ।
–कपाल झर्नु, छालामा वा मुखभित्र सेतो दागहरू देखिनु
–मुख, आँखा वा छाला सुख्खा हुनु
–खुट्टा वा हातमा झनझन र सुन्निनु
–ध्यान केन्द्रीत गर्न कठीन हुनु
–पखाला लागीरहनु, पेट दुख्नु वा दिसामा रगत र च्युइगम जल्तो देखिनु
–मुखमा अल्सर
–रगत जम्नु
–बारम्बार गर्भपात हुनु

कहिले डाक्टर देखाउने ?

यदि तपाईमा अटोइम्यून रोगका लक्षणहरू छन् भने डाक्टरसंग जँचाउनुस् । तपाईलाई लागेको रोगको प्रकार अनुसार तपाईलाई विशेषज्ञ डाक्टरकोमा जानुपर्ने हुन सक्छ ।
कारणहरू
डाक्टरहरू अझैपनि अनिश्चित छन् की के कारणले प्रतिरक्षा प्रणाली खराब हुन्छ । केही मानिसहरूलाई स्वतः प्रतिरक्षा रोगको विकास हुने सम्भावना अरूहरू भन्दा बढी हुन्छ । मल्टिपल स्क्लेरोसिस र लुपस जस्ता केही अटोइम्यून विकारहरू वंशाणुगत हुन्छन् । परिवारका प्रत्येक सदस्यलाई एउटै रोग हुँदैन, तर उनीहरूमा स्वतः प्रतिरक्षा विकारको विकास हुने जोखिम हुन्छ । कचेल अटोइम्यून रोगहरूको बिरामी बढ्दै गएको छ, सायद संक्रमण र रसायन वा विलायकहरूको जोखिम जस्ता वातावरणीय कारकहरू जिम्मेवार हुन सक्छन् ।
जोखिम कारक
अटोइम्यून विकारहरूले जस्लाई पनि असर गर्न सक्छ, तर विशेष अवस्थाहरूले जोखिमलाई ड्राइभ गर्छ । विभिन्न प्रकारका अटोइम्यून विकारहरूमा विभिन्न जोखिम कारकहरू हुन्छन् । तैपनि केही सामान्य कारकहरू उल्लेख गरेको छु ।
आनुवंशिकी
केही अटोइम्यून रोगहरू परिवारहरूमा हुँदै आइरहेको हुन सक्छ । व्यक्तिको जीनसंग जन्मिएको हुन सक्छ जसले तिनीहरूलाई पछि गएर अटोइम्यून रोगी बनाउँछन् ।
वातावरणीय कारकहरू
वातावरणीय कारकहरू, जस्तैः सूर्यको किरण, केही रसायनहरू र भाइरल वा ब्याक्टेरियल संक्रमणहरू, सबैले अटोइम्यून रोगको विकासलाई संगठित गर्न सक्छ ।
लिङ्ग
हार्मोनल कारकहरूको कारणले गर्दा, पुरुषहरू भन्दा महिलाहरूमा अटोइम्यून डिसअर्डरहरू हुने सम्भावना बढी हुन्छ, एन्काइलोजिङस्पन्डिलाइटिस बाहेक जुन महिलाहरू भन्दा पुरुषहरूमा बढी हुन्छ ।
हार्मोनहरू
अटोइम्यून रोगहरू प्रजनन वर्षहरूमा बढी सामान्य हुन्छन् । केही रोगहरू गर्भावस्था, प्रसव र मासिक चक्र जस्ता प्रमुख हार्मोनल परिवर्तनहरूबाट राम्रो वा खराब प्रभावित हुन्छन् ।
संक्रमण
केही विकारहरू ट्रिगर वा निश्चित संक्रमणहरूद्वारा खराब हुन्छन् ।
जटिलताहरू
अटोइम्यून रोगको जटिलताहरू गम्भीर वा घातक पनि हुन सक्छन् । जटिलताहरूको गम्भीरता सामान्यतया अटोइम्यून रोगको प्रकार र व्यक्तिगत बिरामीको आधारमा भिन्न हुन्छ । स्वतः प्रतिरक्षा रोगबाट यस्ता जटिलताहरू हुन सक्छ ः
–अन्धोपन
–रक्तस्राव र रगत जम्ने
–जोर्नी र हड्डी क्षति
–क्यान्सर
–अन्य अटोइम्यून विकारहरू विकास हुन सक्छ ।
–बारम्बार संक्रमण, जस्तै निमोनिया र ब्रोंकाइटिस
–हृदय रोग र रक्त कोसिकामा क्षति
–न्यूरोपेथी, पक्षाघात, हृदयाघात र स्ट्रोक सबै स्नायु प्रणाली समस्याहरूको उदाहरण हुन् ।
–आसंजन
–अंग क्षति र काम नगर्ने हुनु, जस्तैः कलेजो र मृगौलाले काम नगर्ने
–प्याक्रियाटाइटिस
–गर्भावस्थामा अनेक समस्याहरू आउनु
समाधान
धेरैजसो अटोइम्यून डिसअर्डरहरू एउटै परीक्षणबाट अटोइम्यून डिसअर्डर नै हो भनेर निश्चित गर्न सकिँदैन र लक्षणहरूसँग सम्बन्धित हुनको लागि उच्च स्तरको परिक्षण आवश्यक हुन्छ । बिरामीहरूको उपचार गर्न, डाक्टरहरूले परीक्षणहरू, लक्षणहरूको समीक्षा र शारीरिक परीक्षणको संयोजन प्रयोग गर्नपर्छ । विशेष गरी यदि धेरै अंग वा प्रणालीहरू प्रभावित छन् भने रोगको आधारमा उपचारको तरिका फरक हुन सक्छ ।
उपचार
उपचारहरूले अटोइम्यून रोगहरू निको पार्न सक्दैन, तर तिनीहरूले अति सक्रिय प्रतिरक्षा प्रतिक्रियालाई नियन्त्रण गर्न र सूजन कम गर्न वा कम्तिमा दुखाइ र सूजन कम गर्न सक्छन् ।
गर्ने र नगर्ने
सोरायसिस, मल्टिपल स्क्लेरोसिसको हाइपोथायरायडिज्म, रुमेटोइड बाथ र सूजन आन्द्रा रोग हाशिमोटो पहिलो नजरमा असमान देखिन्छ । किनभने तिनीहरूले शरीरको विभिन्न भागहरूमा फरक फरक प्रभाव पार्छ । तर, जे होस्, तिनीहरूसँग एउटा कुरा उस्तै छ, तिनीहरू सबै अटोइम्यून विकारहरू हुन् । तपाईंले खानु हुने खाना, तपाईंले नेतृत्व गर्ने जीवनशैली, तपाईंले प्रतिक्रिया गर्ने र परिस्थिति व्यवस्थापन गर्ने तरिकाले तपाईंको समग्र स्वास्थ्यमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्छ । यदि तपाईलाई अटोइमुन विकारको अवस्था छ भने पालना गर्ने र नगर्ने कार्यहरू दिएको छु, यसले तपाइँलाई अटोइमुन बिकारलाई व्यवस्थापन गर्न मद्धत गर्नेछ ।
के गर्ने
–लक्षणहरूको आधारमा सम्बन्धित विशेषज्ञलाई देखाउने
–तनाव स्तर व्यवस्थापन
–नियमित रूपमा निर्धारित औषधि लिने
–डाक्टरको प्रेस्क्रिप्सन बिना अन्य औषधिहरू नलिने
–पर्याप्त सुत्नुहोस् र स्वस्थ जीवनशैली कायम गर्नुहोस्
के नगर्ने
–बोसो र भुटेको खाना खाने
–फ्याट्टी आहार खाने
–रक्सी पिउने
–धुम्रपान गर्ने
–डाक्टरको अपोइन्टमेन्ट मिस गर्ने
–कृत्रिम मिठाई र खाना रङहरू खाने
–तयारी खानाहरू खाने ।