काठेखोला गाउँपालिका ‘पेपर लेस’ गाउँपालिका हो । कार्यालयबाट सम्पादन हुने सबै काम अनलाइन प्रणालीमार्फत् सञ्चालन गर्ने काठेखोला जिल्लाकै पहिलो गाउँपालिका हो । काठेखोलाले प्रविधिलाई अधिकतम प्रयोगमा ल्याएको छ । गाउँ कार्यपालिकाको कार्यालय होस् वा वडा तथा विषयगत शाखाहरु यहाँ सबै काम कम्प्युटरको माध्यमबाट हुन्छ । हरेक कर्मचारीलाई कम्प्यूटरमा दक्ष बनाउने, एप्लिकेशन तथा वेवसाइटको सहाराबाट प्रशासनिकलगायतका सबै काम अनलाइन प्रणालीमार्फत् गरिन्छ ।

दश स्थानीय तह रहेको बागलुङमा संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले २०७९ सालमा गरेको मूल्यांकनमा काठेखोला सूचना प्रविधिमा पहिलो भएको थियो । गाउँपालिकाले आफूलाई ‘डिजिटलाइज्ड’ गाउँपालिका घोषणा गरेर अभियान थालेको थियो । ‘डिजिटल गाउँपालिका’ बनाउने अभियानअन्तर्गत कार्यपालिकाको कार्यालयदेखि वडा तहका सबै काम अनलाइन प्राणालीमार्फत गर्न थालिएको गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष तेजबहादुर थापा ‘तिलक’ले बताए ।
अभियानले लय पक्रेको छ । कार्यालयका कर्मचारीलाई काम गर्न यसले सहज बनाएको छ भने सेवाग्राहीले चाहेको बेला बसेकै ठाउँबाट सेवा लिन पाउँछन् ।

‘पालिकाभरीका स्वास्थ्य संस्थाहरुले दिने सेवा क्षणभरमै अनलाइनमा प्रविष्ट हुन्छ, आज कुन स्वास्थ्य संस्थामा कस्तो बिरामीले के सेवा लियो भन्नेबारे हामीले पालिकामा बसेर अनुगमन गर्छौँ,’ थापा भन्छन् ‘जसका कारण हामीलाई स्वास्थ्य सम्बन्धि योजना बनाउन र कार्यान्वयन गर्न निकै सहज हुन्छ ।’

काठेखोलामा कुनै कामका लागि फाइल बोकेर कार्यालय पुग्नु पर्दैन् । अनलाइन प्रबिधिबाट काम हुने भएकाले स्मार्ट फोन र कम्प्युटर साथमा हुनेहरुले अधिकांश सेवा घरमै बसेर लिन सक्छन् । ‘विभिन्न घटना दर्तादेखि पञ्जिकरणका काम सबै वडाबाट अनलाइन प्रविधिमा प्रविष्ट गर्ने हाम्रो पालिका देशकै पहिलो हो,’ थापाले भने, ‘पञ्जिकरणका काम अनलाइन प्रविधिमा भएको यसअघि हामीबाहेक अरु कोही छ भन्ने हामीलाई लाग्दैन ।’

गाउँपालिकाले राजश्व संकलनको कामसमेत अनलाइन प्रविधिबाट गर्दै आएको छ । निर्माणका काममा उपभोक्ता समितिको विवरणदेखि कर्मचारीको हाजिरीसम्मका सबै काम अनलाइन प्रणालीमा छन् । ‘गाउँपालिकाको चित्र बोल्ने डिजिटल प्रोफाइल हामीले तयार गरेका छौं, त्यसलाई अद्यावधिक गर्ने काम पनि भैरहेको छ,’ थापा भन्छन्, ‘अब किसानका उत्पादनदेखि बजारीकरणका काम अनलाइन माध्यमबाटै गर्छौं ।

विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र अन्य विषयगत शाखामार्फत् सञ्चालन हुने कार्यालयान समेत अनलाइन प्रविधिको अधिकतम प्रयोग गरिएको छ । सबै स्वास्थ्य संस्थामा अनलाइन दर्ता प्रणाली लागु भएको छ । गाउँपालिकाका २३ वटा आधारभूत विद्यालयमा स्मार्ट स्कुल कार्यक्रम कार्यान्वयनमा छ । जसले विद्यार्थी, शिक्षकको उपस्थितीदेखि क्रियाकलाप र नतिजालाई क्षणभरमै अभिभावकको हात हातमा पुर्याउने गरेको प्रमुख प्रशाासकीय अधिकृत खगराज गौतम बताउँछन् ।

‘गाउँपालिकामा हामीले प्रविधिका क्षेत्रमा फड्को मारेका छौँ, यो सुखद पक्ष हो,’ गौतमले भने, ‘हरेक क्षेत्रमा प्रविधिले खर्च बचाउँछ, सुशासन बढाउँछ ।’ ४७ सामुदायिक विद्यालय रहेको गाउँपालिकामा अधिकांश विद्यालयमा विद्युतीय हाजिरी छ ।

भौगोलिक विकटताका बाबजुद गाउँपालिकाले सबै वडामा बैंकिङ प्रणालीमार्फत् सामाजिक सुरक्षाभत्ता वितरण गर्दै आएको छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थाको सहकार्यमा डिजिटल तथ्यांक रहने गरी सामाजिक सुरक्षाभत्ता गाउँ गाउँमा पुगेको हो । ‘प्रविधिको प्रयोग गरेर काम गर्दा धेरै सहज र सरल हुन्छ, सुरुआत गर्न कठिन हो, काम थालेपछि सहज हुन्छ,’ गाउँपालिका अध्यक्ष राजु थापा भन्छन् । सडक, भवनजस्ता पूर्वाधारलाई मात्रै विकास मान्ने मानसिकताबाट गाउँपालिका मुक्त छ । सूचना र प्रविधि क्षेत्रको विकासमा गाउँपालिकाले पूर्वाधार विकासको क्षेत्रमा जस्तै महत्व दिएर लगानी गर्ने गरेको छ ।

राजश्व वृद्धिमा सफलता

काठेखोला क्षेत्रभित्र निस्किने कवाडी सामान सित्तैमा बाहिरिने गरेका थिए । छिमेकी पालिका बागलुङमा राजश्व तिरेका व्यवसायी सीमा जोडिएका वडाहरुमा निर्धक्क घुम्थे, कवाडी उठाउँथे र नगरमा तिरेकै राजश्वका आधारमा उनीहरुले कवाडी निर्यात गर्थे । नगर प्रहरी नभएकाले सुरुमा त उनीहरुलाई रोकेर करको दायरामा ल्याउनै कठिन भयो । जनप्रतिनिधि र नेपाल प्रहरी समेतको सहयोगमा चालु आर्थिक बर्षमा कवाडी खोज्न आउनेहरु करको दायरामा आएका छन् । सानो भएपनि काठेखोला गाउँपालिकाले राजश्वको क्षेत्र बिस्तारको काममा गरेको यो एउटा उदाहरण हो ।

गाउँपालिकामा स–साना व्यापार व्यवसाय सञ्चालनमा थिए । कसैले दर्ता गरेर नविकरण नगरेको अवस्था त कसैले दर्तानै नगरी लाखौंको कारोवार गर्थे । अहिले ती सबै राजस्वको दायरामा आएका छन् । नियमित अनुगमनले उनीहरुलाई गाउँपालिकासम्म ल्यायो । गाउँपालिकाले विधि पुर्याएर दर्ता गर्यो र राजश्व संकलन थाल्यो ।
गाउँपालिकाले पछिल्ला केही वर्ष यता अनुमान गरिएको भन्दा धेरै राजश्व संकलन गर्दै आएको छ । उद्योग कलकारखाना कम, व्यापार व्यवसाय सञ्चालनमा भएकाले यहाँ राजश्व संकलनको अनुमान नै कम हुन्छ । तर हरेक बर्ष बृद्धि भैरहेको राजस्वमा पनि करका दायरा फराकिलो बनाउँदै लैजाँदा राजश्व बृद्धिमा टेवा पुगेको उपाध्यक्ष थापा बताउँछन् । वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरु धेरै रहेको पालिकामा सबैभन्दा धेरै सम्पत्ति मुल्यांकन तथा सिफारिसमा राजश्व संकलन हुने गरेको छ । चालु आर्थिक बर्षमा ५० लाख अनुमान गरिएको राजश्व आर्थिक बर्ष सकिन तीन महिना बाँकी रहँदै अनुमानको नजिक संकलन भैसकेको छ ।

गाउँपालिका आँफैले किनेको व्याकु लोडर पूर्वाधार निर्माणको काममा लगाउने गरेको छ । गाउँपालिकाले खरिद गरेको मेसिन पनि राजश्व संकलनको महत्वपूर्ण स्रोत भएको गाउँपालिकाले जनाएको छ । प्राकृतिक स्रोत साधनको प्रयोगमा संघीय र प्रदेश सरकारले बनाएका कानूनले कतिपय ठाउँमा समस्या सिर्जना गर्ने भएकाले सोचेजस्तो प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग गर्न नसकिएको उपाध्यक्ष थापा बताउँछन् ।

‘खोलाको खेलुवा ढुंगा उत्खनन गर्दा पनि वातावरणीय परीक्षण अनिवार्य गरिएको छ, त्यो हाम्रो भुगोलको सन्दर्भमा व्यवहारिक भएन् की भन्ने हो,’ थापा भन्छन् ‘वन, जडिबुटी, जल र ढुंगा माटोको उपयोगलाई राजश्वको क्षेत्रका रुपमा विकास गर्न सकिन्छ, केही अप्ठ्याराहरु चिर्नुपर्ने छ ।’ गाउँपालिकाले राजश्व बृद्धि गरेर आन्तरिक स्रोत बलियो बनाउने दीर्घकालीन लक्ष्य राखेर अहिले लगानी गरिरहेको छ । हरेक वर्ष राजश्वको दायरा बढाउन नयाँ नयाँ क्षेत्रको पहिचानलाई जोड दिइएको थापाले बताए ।