नेपालको हिमाली जिल्ला मुस्ताङ स्याउ उत्पादनका लागि देशभर परिचित छ। चिसो हावापानी, सुख्खा वातावरण, उचाइयुक्त भूगोल र स्वच्छ माटोका कारण यहाँ उत्पादन हुने स्याउ स्वाद, गुणस्तर र बजार मूल्यका हिसाबले विशेष मानिन्छ। विशेषगरी मार्फा क्षेत्र स्याउको राजधानी का रूपमा चिनिन्छ। यहाँको स्याउले स्थानीय अर्थतन्त्र मात्र होइन, जिल्लाको पहिचानसमेत निर्माण गरेको छ।

मुस्ताङमा स्याउ खेती केवल कृषि पेशा होइन, परिवारको आयस्रोत, पर्यटनको आकर्षण र स्थानीय उद्योगको आधार बनेको छ। किसानका बारीमा फल्ने स्याउले होटल, जुस उद्योग, ब्रान्डी उत्पादन, सुकुटी जस्तै सुकाइएको स्याउ (ड्राइ एप्पल_ र स्थानीय बजारलाई चलायमान बनाएको छ।आर्थिक बर्ष 2024/2025 मा कुल 7238 मेट्रिकटन उत्पादन भएको स्याउ आर्थिक बर्ष 2025/2026 मा कुल 7636 मेट्रिकटन उत्पादन भएको छ। जिल्ला भित्र भएको कुल उत्पादनको डण्५ स्याउ जिल्ला बाहिर पठाईएको छ।

सिजनमा जिल्ला भित्र स्थानीय स्याउको बजार मुल्य रु.130 प्रति के.जि. र हाईब्रिड स्याउको मुल्य रु.200 प्रति के.जि. आसपास रहने गरेको छ।यसरी आ.व.2025/2026 मा मुस्ताङको स्याउको कुल अनुमानित बजार मुल्य 1 अर्ब भन्दा बढि हुन आउछ।

स्याउ खेतीको विस्तार र आर्थिक महत्व
मुस्ताङका अधिकांश किसानले परम्परागत अन्नबाली भन्दा स्याउ खेतीलाई प्राथमिकता दिएका छन्। कारण स्पष्ट छ, स्याउबाट आम्दानी बढी हुन्छ। एकपटक राम्रो बगैँचा स्थापना भएपछि वर्षौँसम्म नियमित उत्पादन लिन सकिन्छ। स्याउको माग पोखरा, काठमाडौंदेखि अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म फैलिएको छ।

विशेष गरी मार्फा, जोमसोम, कागबेनी र लोमान्थाङ आसपासका क्षेत्रमा व्यावसायिक स्याउ खेती विस्तार भएको छ। स्थानीय सहकारी, कृषि ज्ञान केन्द्र र निजी व्यवसायीहरूले किसानलाई बिरुवा, तालिम र बजार व्यवस्थापनमा सहयोग गरिरहेका छन्।पछिल्लो समयमा मुस्ताङमा समुदायमा आधारित स्याउ फार्महरु संचालन भईरहेका छन्।जसबाट आगामी आर्थिक बर्षहरुमा मुस्ताङ जिल्लामा स्याउको उत्पादनमा बृद्दि हुने स्पस्ट देखीन्छ।

फापर स् वैकल्पिक बालीको सम्भावना
स्याउसँगै मुस्ताङमा फापर (Buckwheat) खेती पनि महत्वपूर्ण सम्भावना बोकेको बाली हो। फापर कम पानीमा उत्पादन हुने, चिसो हावापानीमा राम्रोसँग बढ्ने, र छोटो समयमा पाक्ने बाली भएकाले हिमाली क्षेत्रका लागि उपयुक्त मानिन्छ। पहिले परम्परागत रूपमा लगाइने फापर पछिल्ला वर्षहरूमा घट्दै गएको देखिए पनि यसको बजार मूल्य र स्वास्थ्यप्रतिको बढ्दो चेतनाले पुनः महत्व बढाइरहेको छ।

फापरको ढिँडो, रोटी, पिठो तथा जैविक खाद्य सामग्रीको माग शहर क्षेत्रमा तीव्र रूपमा बढेको छ। यदि स्याउ बगैँचासँगै अन्तरबालीका रूपमा फापरलाई व्यवस्थित रूपमा लगाउन सकियो भने किसानको आम्दानी दोब्बर हुन सक्छ। यसले जमिनको उपयोग बढाउने, माटोको उर्वराशक्ति जोगाउने र खाद्य सुरक्षा पनि सुनिश्चित गर्ने देखिन्छ।

कृषि विविधीकरणको आवश्यकता
केवल स्याउमा निर्भर हुनु दीर्घकालीन रूपमा जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। रोग, जलवायु परिवर्तन, असिनापानी, बजार मूल्यमा उतारचढावजस्ता समस्याले किसानलाई ठूलो नोक्सानी पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले स्याउसँगै फापर, आलु, जौ, सिमी, औषधीय जडीबुटी तथा पशुपालनलाई जोडेर कृषि विविधीकरण आवश्यक देखिन्छ। विशेषगरी जैविक उत्पादनमा मुस्ताङको सम्भावना निकै बलियो छ। रासायनिक मलको कम प्रयोग, प्राकृतिक वातावरण र पर्यटनसँग जोडिने स्थानीय ब्रान्डिङले यहाँको कृषि उत्पादनलाई थप मूल्य दिन सक्छ।

चुनौती र समाधान
स्याउ खेतीमा मुख्य चुनौती रोग नियन्त्रण, भण्डारणको अभाव, बजारसम्म ढुवानी र आधुनिक प्रविधिको कमी हो। धेरै किसान अझै परम्परागत पद्धतिमा निर्भर छन्। फापर खेतीमा पनि बीउको गुणस्तर, प्रशोधन उद्योगको अभाव र बजार पहुँच चुनौती बनेको छ। यसका लागि स्थानीय सरकार, कृषि कार्यालय र निजी क्षेत्रबीच समन्वय आवश्यक छ। कोल्ड स्टोर निर्माण, प्रशोधन उद्योग स्थापना, जैविक प्रमाणीकरण र किसानलाई प्रत्यक्ष बजारसँग जोड्ने नीति प्रभावकारी हुन सक्छ।

निष्कर्ष
मुस्ताङको स्याउ खेती हिमाली अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो भने फापर,आलु,उवा जस्ता वैकल्पिक बाली भविष्यको सुरक्षित कृषि प्रणालीका आधार हुन्। परम्परागत ज्ञान र आधुनिक प्रविधिको संयोजन गर्दै कृषि विविधीकरणमा जोड दिन सकियो भने मुस्ताङ आत्मनिर्भर, समृद्ध र दिगो कृषि जिल्लाका रूपमा अझ मजबुत बन्न सक्छ।
श्रोतः कृषि ज्ञान केन्द्र मुस्ताङ