रैथाने बाली (Indigenous/Local crops) भन्नाले कुनै निश्चित भुगोल, वातावरण र जलवायुमा पुस्तौदेखि परम्परागत रूपमा खेती गरिदै आएका स्थानीय जातका बालीहरुलाई बुझिन्छ । ती बालीहरु आधुनिक प्रयोगशालामा वैज्ञानिक रूपमा विकास गरिएका (हाइब्रिड या उन्नत) नभई, प्रकृति र मानव समाजको लामो सह–अस्तित्वका क्रममा स्थानीय माटो र हावापानीसँगै अनुकुलित भएका बाली हुन् ।

अझ सामान्य भाषामा रैथाने बाली भनेको परापूर्वकाल देखीनै किसानहरुले खेती गर्दै सरंक्षण गर्दै र उपयोग गर्दै आएको बालीहरु हो । जुन निश्चित समयमा कहिँ उत्पत्ती भाएको हुन सक्छ तर त्यसमा स्वभाविक रुपमा केही स्वरुपमा परिवर्तन हुदै सदियौंदेखी उपयोग गर्दै आएको बालीहरुलाई रैथाने बाली भन्ने बुझीन्छ ।

बागलुङ जिल्ला प्राकृतिक र सांस्कृतिक रूपमा मात्र सम्पन्न छैन, यो परम्परागत कृषि र रैथाने बालीको भण्डार पनि हो । आधुनिक खेती प्रणाली र आयातित खाद्यान्नको बढ्दो प्रभावका बीच यहाँका रैथाने बालीहरूले हाम्रो पहिचान, स्वास्थ्य र संस्कृतिलाई जोगाइराखेका छन् । हाम्रा पूर्खाहरूले पुस्तौँदेखि जोगाउँदै आएका यी बालीहरू केवल खाद्यान्न मात्र होइनन्, बागलुङको गौरव र दिगो भविष्यको आधार पनि हुन् । बागलुङका विभिन्न भेगमा भूगोल र हावापानी अनुसारका विशिष्ट रैथाने बालीहरू फल्ने गर्छन् । ताराखोलाको आलु, तल्लो क्षेत्रको कोदो, फापर, जौ, उवा, र स्थानीय जातका धान (जस्तैः जेठोबूढो, अनदी) यहाँका प्रमुख रैथाने बाली हुन् । यी बालीहरू यस क्षेत्रको माटो र हावापानीसँग पूर्ण रूपमा अनुकूलित छन् । रासायनिक मल र विषादीको प्रयोग बिना नै स्थानीय प्राङ्गारिक मलको भरमा यी बालीहरू फस्टाउन सक्छन् ।

नेपालमा साढे ५० प्रतिशतभन्दा बढी रैथाने जातका बालीहरू लोप भइसकेका वा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन् । बागलुङको सन्दर्भमा जति बाटोघाटो र बजार केन्द्रहरुको विकास हुँदै गयो, चामलको सहज उपलब्धता हुनुको साथसाथै अरु बालीको प्राथमिकता घट्दै गयो र खानेबानीमा परिवर्तन आयो । नेपाली समाजमा अहिले भात खाने भनेको सामाजिक प्रतिष्ठित बैभवको रुपमा लिइन्छ । म सानो हुँदा मेरी आमाले भित्र भान्सामा घिरौलाको तरकारी पकाउँदा बाहिर आँगनभर मगमग्ती बसाँउथ्यो, पाकेर चरचर्ती फुटेको काक्रोको बिउँलाई घरको भित्तामा टासिन्थ्यो, घरको बार्तलीभरी फर्सी, फुर्से जस्ता तरकारी बर्खे तरकारी र बीउँको लागि राखिन्थ्यो तर आजभोली हाम्रो भान्सामा ती पहिलेको स्वादको न घिरौला पाईन्छ नत काक्रो नै । रैथानेबाली भनेको कोदो, फापर, धान आदि जस्ता बाली मात्र हुँदैन । यो विभिन्न ठाउँमा आ–आफ्नो प्रकारको हुन्छ । जस्तैः कुनै ठाउँमा फलफूल, तरकारी, गेडागुडी, मसला आदि होलान् । परम्परागत रूपमा खेती गरिँदै आएका कोदो, फापर, जौ, उवा, चिनो, कागुनो, लट्टे तथा स्थानीय जातका धान हराउँदै जानुका मुख्य कारणहरू निम्नानुसार छन्ः–

१. हाइब्रिड (वर्णसंकर) र उन्नत बीउको बढ्दो प्रयोग
–धेरै उत्पादनको लोभः विकासे र हाइब्रिड बीउले छिटो र धेरै उत्पादन दिने भएकाले किसानहरू रैथाने बीउ छोडेर आयातित वर्णसंकर बीउतर्फ आकर्षित भएका छन् ।
–बीउ चक्रको अन्त्यः रैथाने बीउ घरमै संरक्षण गर्ने पुराना तरिकाहरू हराउँदै गएका छन् ।

२. तीव्र बसाइँसराइ र बाँझो जमिन
–गाउँ रित्तिनुः ग्रामीण क्षेत्रबाट सहर तथा विदेशतर्फ तीव्र बसाइसराइ हुनाले खेती गर्ने जनशक्तिको अभाव भएको छ ।
–पाखो बारी बाँझो रहनुः धेरैजसो रैथाने बाली उत्पादन हुने पाखो बारीहरू अहिले वनमाराले ढाकिएका वा बाँझै छोडिएका छन् ।

३. खानपानको बानी र बजारिया संस्कृतिको प्रभाव
–चामल र मैदाको सर्वव्यापी उपलब्धताः यातायातको विस्तारसँगै गाउँ–गाउँमा सजिलै चामल, मैदा र चाउचाउ जस्ता आयातित बजारिया खानेकुरा पुगेका छन् ।
–सामाजिक दृष्टिकोणः कोदो, फापर, वा चिनो जस्ता अन्नलाई लामो समयसम्म ‘गरिबको खाना’ वा ‘कमसल अन्न’ भनेर हेला गरियो ।

४. श्रम बढी, प्रतिफल कम र प्रशोधनको झन्झट
–कठिन श्रमः कोदो र फापर रोप्ने, गोड्ने, काट्ने र चुट्ने काम निकै श्रमसाध्य हुन्छ ।
–मेसिनरीको अभावः परम्परागत प्रविधि (ढिकी, जाँतो) झन्झटिलो हुनु र रैथाने बाली प्रशोधन गर्ने आधुनिक मिलहरूको गाउँघरमा अभाव हुनुले पनि किसानहरूले यसको खेती गर्न छोडे ।

५. सरकारी नीति र बजारीकरणको कमजोरी
–अनुसन्धानमा उपेक्षाः लामो समयसम्म राज्यले धान, गहुँ र मकै जस्ता मुख्य बालीको प्रवद्र्धनमा मात्र जोड दियो, रैथाने बालीको अनुसन्धान, अनुदान र प्रवद्र्धन प्राथमिकतामा परेनन् ।
–उचित मूल्यको अभावः विगतमा किसानले उत्पादन गरेको रैथाने बालीले बजार र उचित मूल्य पाउन सकेन ।

६. जलवायु परिवर्तन र रोगव्याध
मौसममा उतारचढावः लामो समयसम्म पानी नपर्ने वा एक्कासी आउने प्राकृतिक प्रकोपका कारण कतिपय रैथाने बालीको उत्पादन चक्र बिग्रियो ।
नयाँ रोगहरूः जलवायु परिवर्तनसँगै भित्रिएका नयाँ रोग र कीराका कारण रैथाने जातका कतिपय बाली नष्ट भए ।

रैथाने बालीको खेती गर्नु केवल परम्परा जोगाउनु मात्र होइन, यो हाम्रो स्वास्थ्य, पर्यावरण र आर्थिक आत्मनिर्भरताका लागि पनि अपरिहार्य छ । आधुनिक र हाइब्रिड बालीको तुलनामा रैथाने बालीको खेती गर्नुका मुख्य कारणहरू निम्नानुसार छन्ः

१. उच्च पोषण र औषधीय गुण (Health & Nutrition)
–पोषक तत्वको भण्डारः रैथाने बाली (जस्तैः कोदो, फापर, जौ, कागुनो) मा आइरन, क्याल्सियम, जिंक र फाइबर प्रचुर मात्रामा पाइन्छ ।
–रोगविरुद्ध लड्ने क्षमताः यस्ता अन्नको नियमित उपभोगले मधुमेह (म्ष्बदभतभक), उच्च रक्तचाप, मुटुको रोग र मोटोपन जस्ता आधुनिक स्वास्थ्य समस्याहरू नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ ।

२. कम लागत र कम जोखिम (Low Cost & Low Risk)
–महँगो बीउ किन्नु नपर्नेः किसानले प्रत्येक वर्ष आफ्नै घरमा भण्डारण गरेको बीउ प्रयोग गर्न सक्छन् । बजारको बहुराष्ट्रिय कम्पनीका महँगो बीउमा निर्भर हुनु पर्दैन ।
–मल र विषादी बचतः रैथाने बालीहरू स्थानीय गोठेमल र प्राङ्गारिक मलकै भरमा राम्रोसँग फस्टाउँछन् । यसका लागि महँगो रासायनिक मल र कडा विषादी आवश्यक पर्दैन ।

३. जलवायु परिवर्तनसँग लड्न सक्ने (Climate Resilience)
–मौसम अनुकूलताः यी बालीहरू पुस्तौँदेखि स्थानीय हावापानीमा हुर्किएका हुनाले खडेरी, अत्याधिक वर्षा, वा ठन्डी सहन सक्छन् ।
–कीरा र रोग प्रतिरोधीः हाइब्रिड बाली जस्तो रैथाने बालीमा छिट्टै रोग र कीरा लाग्दैन । जलवायु परिवर्तनका कारण मौसम बिग्रे पनि यिनीहरूले उत्पादन दिइरहन्छन् ।

४. आर्थिक लाभ र पर्यटन (Economic Benefits & Tourism)
–बजारमा उच्च मागः अचेल सहरी क्षेत्रमा ‘अर्गानिक’ र ‘हेल्दी’ खानाको रूपमा रैथाने अन्नको मूल्य निकै महँगो छ । यसको व्यावसायिक खेतीबाट राम्रो आम्दानी लिन सकिन्छ ।
–होमस्टे र पर्यटन प्रवद्र्धनः बागलुङ जस्ता पर्यटकीय क्षेत्रमा आउने पर्यटकहरू स्थानीय कोदोको ढिँडो, फापरको रोटी र अनदीको चामलको परिकार खान रुचाउँछन्, जसले स्थानीय अर्थतन्त्र बलियो बनाउँछ ।

५. जैविक विविधता र पहिचानको संरक्षण (Biodiversity & Identity)
–पहिचानको रक्षाः रैथाने बाली हाम्रो संस्कृति, चाडपर्व र मौलिक पहिचानसँग जोडिएका छन् ।
–भविष्यको सुरक्षाः यदि हामीले यी बीउहरू जोगाएनौँ भने हाम्रा मौलिक जातहरू सधैँका लागि लोप हुनेछन् र भविष्यमा खाद्यान्न संकट आएमा हामीसँग विकल्प रहने छैन ।

बागलुङ जिल्लामा रैथाने बालीको तीव्र लोप हुन थालेपछि कृषि ज्ञान केन्द्र, स्थानीय तहहरू र स्थानीय उद्यमीहरू मिलेर जिल्लाका विभिन्न स्थानमा ठोस र प्रशंसनीय कार्यहरू सुरु गरेका छन् । जस्तै प्रतिमुरी रु. १,००० नगद अनुदान, बागलुङ नगरपालिका वडा नं. १३ मा, बीउ बैंक (Seed Bank) को अभियानः बरेङ गाउँपालिका, कोदोको ब्रान्डिङ र बिस्कुट उद्योगः काठेखोला गाउँपालिका वडा नं. ८ लेखानी, बजेट विनियोजन, आधुनिक प्याकेजिङ र बजारीकरणः कृषि ज्ञान केन्द्र बागलुङ, कृषकलाई सीप र प्रविधिसँग जोड्ने पहलः बागलुङ नगरपालिका । यसको साथसाथै रैथाने बालीलाई लोप हुनबाट जोगाउन र यसको प्रवद्र्धन गर्न किसान, उपभोक्ता, स्थानीय तह र राज्य स्तरबाट एकीकृत प्रयासहरू गर्न आवश्यक छ । यसका लागि अपनाउन सकिने मुख्य उपायहरू निम्नानुसार छन्ः

१. सामुदायिक बीउ बैंक (Community Seed Bank) को स्थापना
बीउको संरक्षणः गाउँ–गाउँमा सामुदायिक बीउ बैंक स्थापना गरेर किसानहरूले परम्परागत बीउ सङ्कलन र भण्डारण गर्नुपर्छ ।
अभिलेख र दर्ताः स्थानीय जातका बीउहरू हराउन नदिन तिनको पहिचान गरी राष्ट्रिय जीन बैंकमा सूचीकरण र दर्ता प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्छ ।

२. व्यावसायिककरण, प्याकेजिङ र ब्रान्डिङ
आधुनिक रूपः कोदो, फापर, चिनो जस्ता अन्नलाई परम्परागत ढिँडो र रोटीमा मात्र सीमित नराखी कोदोको बिस्कुट, मफिन वा फापरका आधुनिक परिकार बनाएर मूल्य अभिवृद्धि (Value Addition) गर्नुपर्छ ।
बजारीकरणः सहरका सुपरमार्केट र पर्यटकीय क्षेत्रका होटल/होमस्टेहरूसँग समन्वय गरी आकर्षक प्याकेजिङसहित बजार व्यवस्थापन मिलाउनुपर्छ ।

३. प्रविधि सुधार र यान्त्रिकीकरण (Mechanization)
श्रमको आधुनिकीकरणः रैथाने बाली उत्पादन र प्रशोधन गर्ने कार्य (जस्तैः कोदो झार्ने, कुट्ने वा पिस्ने काम) निकै श्रमसाध्य हुने भएकाले गाउँघरमा आधुनिक प्रशोधन मेसिन र मिलहरूको व्यवस्था गर्नुपर्छ । यसले युवा पुस्तालाई कृषिमा आकर्षित गर्छ ।

४. सरकारी प्रोत्साहन, अनुदान र नीति
किसानलाई प्रोत्साहनः स्थानीय सरकारले रैथाने बाली उत्पादन गर्ने किसानलाई लक्षित गरी बीउ, औजार, र उत्पादनमा आधारित नगद अनुदान (जस्तैः प्रतिमुरी वा प्रतिरोपनी अनुदान) को व्यवस्था गर्नुपर्छ ।
बाँझो जमिनको उपयोगः बसाइँसराइले बाँझिएका पाखो बारीहरूमा रैथाने बाली लगाउन प्रोत्साहन गर्ने भू–उपयोग नीति ल्याउनुपर्छ ।

५. चेतना अभिवृद्धि र रैथाने खानपानको प्रवर्द्धन
चेतना फैलाउनेः विद्यालयका पाठ्यक्रम र आम सञ्चारमाध्यममार्फत रैथाने बालीको उच्च पोषण र औषधीय महत्वबारे जनचेतना जगाउनुपर्छ ।
खानपानमा गौरवः आयातित फास्टफुड छोडेर आफ्नै भान्सामा रैथाने परिकार समावेश गर्ने ‘मौलिक भोजन चेतना’ (Culinary Consciousness) को विकास गर्नुपर्छ ।

६. अनुसन्धान र सहभागी बाली सुधार (Participatory Crop Improvement)
उत्पादकत्व वृद्धिः कृषि वैज्ञानिक र स्थानीय किसान मिलेर रैथाने बालीको मौलिक गुण नष्ट नहुने गरी यसको उत्पादन क्षमता बढाउने सहभागी अनुसन्धानमूलक विधि अपनाउनुपर्छ । छोटकरीमा भन्नुपर्दा, ‘उपयोगमार्फत संरक्षण’ (Conservation through Utilization) को सिद्धान्त अनुरुप रैथाने अन्नको उपभोग र बजार बढाउनु नै यसलाई जोगाउने सबैभन्दा दिगो उपाय हो ।