आज विश्व असन्तुलन, द्वन्द्व र संघर्षले आक्रान्त छ । राष्ट्रहरूबीच युद्ध, समुदायबीच घृणा र परिवारभित्रै कलह देखिन्छ । यसको मूल कारण बाहिरी कारणमात्र होइन; भित्री प्रदूषण हो । जब प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नै आत्मालाई अनुशासित गर्ने, लोभ–मोहको बन्धन चिर्ने र सत्यलाई आत्मसात् गर्ने अभ्यास गर्छ, तब समाज स्वतः शान्त हुन्छ ।

मानव जीवन अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ, अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, सीमितताबाट अनन्ततर्फको चेतनाको यात्रा हो । यही यात्राको केन्द्रमा उभिएको छ उज्ज्यालो चेतन ा। यो त्यस्तो शक्ति हो; जसले मानिसलाई बाँच्नमात्र होइन, अर्थपूर्ण रूपमा बाँच्न सिकाउँछ । जब मन उज्यालो हुन्छ, तब जीवनका कठिनाइहरू पनि अवसरझैँ देखिन थाल्छन् र पीडा पनि शिक्षामा रूपान्तरित हुन्छ ।

आजको संसारमा भौतिक प्रगति तीव्र छ तर मानसिक शान्ति भने दुर्लभ हुँदै गएको छ । कारण स्पष्ट छ हामीले बाह्य उज्यालो त खोज्यौँ, तर आन्तरिक उज्यालोलाई बेवास्ता ग¥यौं । प्रविधि, शक्ति र धनले जीवनलाई सजिलो बनाउन सक्छ तर अर्थपूर्ण बनाउन सक्दैन । अर्थपूर्णता त केवल उज्ज्यालो चेतनाबाट नै जन्मिन्छ । जब चेतना उज्यालो हुन्छ; तब मानिसले आफ्नो उद्देश्य बुझ्छ, आफ्नो कर्तव्य चिन्छ र आफ्नो अस्तित्वलाई सही दिशामा अगाडि बढाउँछ ।

उज्ज्यालो चेतना आत्मबोध हो । यसले मानिसलाई सत्य र असत्यबीचको भिन्नता बुझ्न सक्ने क्षमता दिन्छ । जब यो चेतना जागृत हुन्छ, तब व्यक्ति बाह्य परिस्थितिको दास रहँदैन । बरु आफ्नै सोच र मूल्यहरूको स्वामी बन्छ । यही अवस्था नै वास्तविक स्वतन्त्रता हो जहाँ मानिस बाह्य अन्धकारबाट प्रभावित हुँदैन, बरु आफ्नो भित्री प्रकाशबाट निर्देशित हुन्छ ।

सभ्यताको प्रारम्भिक चरणमा मानव अस्तित्वको संघर्षमा थियो । खाना, सुरक्षा र आश्रय उसका प्राथमिक आवश्यकता थिए । तर विस्तारै चेतनाको विकाससँगै उसले समुदाय निर्माण गर्न थाल्यो । भाषा, संस्कृति र सामाजिक संरचना बने। यहीँबाट मानव सभ्यताको आधार तयार भयो ।

तर भौतिक विकासमात्र सभ्यता होइन । जब चेतना विकसित हुन्छ, तब सभ्यता परिष्कृत हुन्छ । उज्ज्यालो चेतनाले समाजलाई केवल उत्पादनशील होइन, नैतिक पनि बनाउँछ । यसले शक्ति र करुणाबीच सन्तुलन ल्याउँछ ।

उज्ज्यालो चेतनाले मानवलाई आत्मकेन्द्रितताबाट बाहिर निकाल्छ । यसले मबाट हामीतर्फ यात्रा गराउँछ । जब व्यक्ति केवल आफ्नो लागि होइन, सबैका लागि सोच्न थाल्छ, तब सभ्यताको वास्तविक उन्नति हुन्छ ।

इतिहासमा धेरै सभ्यता देखिएका छन् । केही उचाइमा पुगे, केही पतन भए । जसले केवल भौतिक शक्ति र समृद्धिमा ध्यान दिए, ती सभ्यता दीर्घकालीन हुन सकेनन् । तर जसले नैतिकता, न्याय र चेतनालाई आधार बनाए, ती सभ्यता दीर्घकालसम्म प्रभावशाली बने ।

उज्ज्यालो चेतना मानव जीवनमा विवेकको भूमिका विस्तार गर्छ । विवेक भनेको सही र गलत छुट्याउने क्षमता हो । जब समाजमा विवेक कमजोर हुन्छ, तब अन्याय बढ्छ । जब विवेक बलियो हुन्छ, तब न्याय स्थापित हुन्छ ।

शिक्षा प्रणाली उज्यालो चेतनाको विकासमा महत्वपूर्ण हुन्छ । शिक्षा केवल जानकारी दिने माध्यम होइन । यो चरित्र निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो । जब शिक्षाले चेतनालाई उज्यालो बनाउँछ, तब विद्यार्थी केवल दक्षमात्र होइन, जिम्मेवार नागरिक पनि बन्छ ।

आजको विश्वमा प्रविधिको तीव्र विकास भएको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल प्रणाली र स्वचालनले मानव जीवन सहज बनाएको छ । तर यदि चेतना उज्ज्यालो छैन भने प्रविधि विनाशको कारण पनि बन्न सक्छ । त्यसैले प्रविधिसँगै चेतनाको विकास आवश्यक छ ।

उज्ज्यालो चेतनाले करुणा विकास गर्छ । करुणा भनेको अरूको पीडा महसुस गर्ने क्षमता हो । जब समाज करुणामय हुन्छ, तब हिंसा घट्छ । सम्बन्धहरू गहिरा हुन्छन् । सहअस्तित्व सम्भव हुन्छ ।

धर्म र दर्शनले पनि उज्यालो चेतनाको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । पूर्वीय दर्शनमा आत्मज्ञानलाई सर्वाेच्च लक्ष्य मानिएको छ । उपनिषद्हरूले आत्मा र ब्रह्म एक हुन् भन्ने सत्य प्रस्तुत गरेका छन् । यसले मानव चेतनालाई व्यापक बनाउँछ ।

उज्ज्यालो चेतनाले व्यक्तिलाई आत्मकेन्द्रितताबाट बाहिर निकाल्छ । यसले अहंकारलाई घटाउँछ । अहंकार घट्दा सम्बन्धहरू सरल हुन्छन् । समाजमा विश्वास बढ्छ । द्वन्द्व घट्छ ।

राजनीतिमा पनि उज्ज्यालो चेतना अत्यन्त आवश्यक छ । जब नेतृत्व चेतनाशील हुन्छ, तब शासन सेवा बन्छ । जब चेतना अन्धकारमा हुन्छ, तब शासन शक्ति प्रदर्शनमा बदलिन्छ । यसले भ्रष्टाचार र अन्यायलाई जन्म दिन्छ ।

उज्ज्यालो चेतनाले निर्णय प्रक्रियालाई सन्तुलित बनाउँछ । तर्क होइन, संवेदनालाई पनि स्थान दिन्छ । यस्तो निर्णयले समाजमा स्थायित्व ल्याउँछ । मानव सभ्यताको यात्रा भित्री रूपान्तरणको प्रक्रिया हो । जब मानिस आफ्नो भित्री अन्धकारलाई बुझ्छ, तब उसले उज्यालोतर्फ यात्रा सुरु गर्छ ।

अन्धकार भनेको अज्ञानता हो । अज्ञानता भनेको आफू र संसारबारे गलत बुझाइ हो। जब अज्ञानता हट्छ, तब चेतना उज्यालो हुन्छ । यही उज्यालो चेतना सभ्यताको वास्तविक आधार हो ।

परिवार पनि चेतनाको पहिलो विद्यालय हो । यहाँ नै मूल्यहरू सिकिन्छन् । यदि परिवारमा प्रेम, सम्मान र संवाद छ भने त्यहाँ उज्ज्यालो चेतना विकसित हुन्छ । यदि द्वेष र असहिष्णुता छ भने चेतना कमजोर हुन्छ ।

सामाजिक संरचनामा चेतनाको भूमिका ठूलो हुन्छ । समानता, न्याय र स्वतन्त्रता चेतनाको स्तरमा निर्भर हुन्छ । चेतना उच्च भए समाज न्यायपूर्ण हुन्छ । चेतना कमजोर भए समाज विभाजित हुन्छ ।

उज्ज्यालो चेतनाले मानवलाई प्रकृतिसँग जोड्छ । आजको संसारमा वातावरणीय संकट बढिरहेको छ । यसको मुख्य कारण चेतनाको असन्तुलन हो। जब मानव प्रकृतिलाई शोषणको वस्तु ठान्छ, तब असन्तुलन उत्पन्न हुन्छ ।

तर उज्ज्यालो चेतनाले प्रकृतिलाई जीवनको अंग मान्छ । यसले संरक्षण र सहअस्तित्वलाई प्राथमिकता दिन्छ । यसरी वातावरणीय सन्तुलन सम्भव हुन्छ । मानव सम्बन्धहरूको आधार पनि चेतना नै हो ।

जब चेतना खुला हुन्छ, तब सम्बन्धहरू गहिरा हुन्छन् । जब चेतना संकुचित हुन्छ, तब सम्बन्धहरू कमजोर हुन्छन् । उज्ज्यालो चेतनाले क्षमाशीलता सिकाउँछ । क्षमा सम्बन्धलाई पुनः जीवन दिन्छ । यसले मनको भारी हल्का बनाउँछ । अहंकार र लोभ चेतनालाई अन्धकारमा लैजान्छ । यी दुई तत्व सभ्यताको विनाशका कारण बन्न सक्छन् । त्यसैले चेतनालाई निरन्तर शुद्ध बनाउनु आवश्यक छ ।

उज्ज्यालो चेतनाको यात्रा निरन्तर प्रक्रिया हो । यो एक दिनमा प्राप्त हुने अवस्था होइन । यो अभ्यास, आत्मनिरीक्षण र अनुभवको परिणाम हो । ध्यान, चिन्तन र आत्मविश्लेषण चेतनालाई उज्यालो बनाउने माध्यम हुन् । जब व्यक्ति मौनतामा जान्छ, तब उसले आफ्नै भित्री सत्यलाई बुझ्न थाल्छ । सभ्यता तबमात्र स्थायी हुन्छ, जब चेतना उज्यालो हुन्छ ।

केवल भवन, प्रविधि र संरचना पर्याप्त हुँदैनन् । यदि चेतना अन्धकारमा छ भने सबै विकास अस्थायी हुन्छ । जहाँ मन उज्यालो हुन्छ, त्यहाँ विवेक, करुणा र निःस्वार्थ प्रेम प्रकट हुन्छ । मन अन्धकारपूर्ण छ भने शक्ति, ज्ञान वा प्रतिष्ठा भए पनि व्यक्ति पतनको बाटोमा हुन्छ ।

यसरी, मानवत्वको विकास केवल बाह्य गुणमा होइन, मनको उज्यालोमा निर्भर हुन्छ । मन उज्ज्यालो बनाउन आत्मपरिष्कार आवश्यक छ । आत्मपरिष्कार आत्मनिरीक्षण, मनोबल विकास, अहंकार र नकारात्मक भावना नियन्त्रण गर्नु हो । योग, ध्यान, साधना, प्रार्थना र सत्कर्मले आत्मा उज्ज्यालो बनाउँछ र मनको प्रकाश फैलाउँछ ।

समाज र राष्ट्रको निर्माण पनि व्यक्तिको चेतनाबाट नै सुरु हुन्छ । यदि व्यक्तिको चेतना उज्ज्यालो छ भने समाज स्वतः उज्ज्यालो हुन्छ । यदि चेतना अन्धकारमा छ भने, प्रगति बाहिरी देखावाटीमात्र रहन्छ । त्यसैले, उज्यालो चेतना केवल व्यक्तिगत आवश्यकता होइन, यो सामाजिक र राष्ट्रिय आवश्यकता पनि हो । यो नै शान्ति, सहिष्णुता र न्यायको आधार हो ।

उज्ज्यालो चेतना मानव अस्तित्वको परम आधार हो । यो त्यस्तो ज्योति हो, जसले जीवनलाई दिशा दिन्छ, अर्थ दिन्छ, र मूल्य दिन्छ । बाह्य संसार परिवर्तनशील छ, तर आन्तरिक चेतना स्थायी शक्ति हो । यदि हामीले आफ्नो मनलाई उज्यालो बनाउन सकेनौँ भने संसारको कुनै पनि उज्यालो पर्याप्त हुँदैन । तर यदि मन उज्यालो भयो भने, अन्धकारकै बीचमा पनि जीवनले आफ्नो मार्ग पाउँछ ।

उज्ज्यालो चेतना मानवताको साझा आधार हो । यसले जात, धर्म, भाषा र सीमाहरूलाई पार गर्छ । यसले सम्पूर्ण मानवतालाई एकताको सूत्रमा बाँध्छ । उज्ज्यालो चेतनाले निर्देशित मानव सभ्यता भनेको यस्तो सभ्यता हो जहाँ विकास केवल बाहिरी होइन, भित्री पनि हुन्छ । जहाँ शक्ति संवेदनशील हुन्छ । जहाँ ज्ञान विवेकसँग जोडिन्छ । र जहाँ मानवता सर्वाेच्च मूल्य हुन्छ । यही उज्यालो चेतनाको यात्रा मानव सभ्यताको वास्तविक दिशा हो ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् )