अहिले एउटा समाचार जताततै फैलिएको छ । यो समाचारले सामाजिक सञ्जाल तताएको छ । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सांसद विश्वराज पोखरेल र चण्डेश्वरी माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक सन्तबहादुर मगरबीचको विवाद छताछुल्ल भएको छ । सांसदले आफूलाई स्वागत गर्न गेटसम्म नआएको भन्दै थर्काएको देखिन्छ । उनले आफू सांसद मात्र नभएर पूर्व सुरक्षा बलको माथिल्लो तहको अधिकृतसमेत रहेको धम्की दिएको कुरा गरिएको छ । यस्ता प्रधानाध्यापक कति चलाइयो भनी अपमान गरेको कुरा पनि भनिएको छ । प्रधानाध्यापकले पनि आफ्नो धारणा सार्वजनिक गरेका छन् । सांसद आएको आफूलाई थाहा नभएको र आफू मागपत्र तयार पार्नमै व्यस्त रहेको बताएका छन् । सांसदलाई स्वागत गर्न माला र खादा तयार गरिसकेको हुँदा अपमान गर्ने नियत नरहेको दुःखेसो पोखेका छन् । यस विषयमा सबैले आदर गर्ने स्वतन्त्र सांसद महावीर पुनले समेत मुख खोलेका छन् । शिक्षक संघ–संगठनहरुले आपत्ति जनाइसकेका छन् । सांसदले पनि आफ्नो बचाउमा तर्क दिइरहेका छन् ।

यो घटनालाई मैले मेरै शिक्षणकालमा भोगेको आफ्नै तीतो अनुभव, मनोवैज्ञानिक र समाजशास्त्रीय अवधारणाको पृष्ठभूमिमा राखेर हेर्ने जमर्को गरेको छु । हाम्रो समाज पूर्वीय दर्शनकै धमिलो उज्यालोमा अघि बढेको समाज हो । त्यसैले पौराणिक प्रसङ्ग पनि लेखमा जोड्ने प्रयास गरेको छु ।

आफ्नै अनुभवबाट कुरा सुरु गरौँ । मैले चारवटा विद्यालयमा प्रधानाध्यापक र शिक्षकका रूपमा बिताएका ती दशकहरू केवल शिक्षण मात्र थिएनन्, बरु मानव स्वभाव बुझ्ने पाठशाला पनि थिए । ती सयौँ घटनामध्ये अवकाश हुनुभन्दा केही समयअघिको यो अन्तिम घटना मेरो मानसपटलमा अझै ताजा छ । त्यो घटनाले मलाई शक्तिको मात र कर्तव्यको गरिमाबीचको खाडल सम्झाइरहन्छ ।

त्यतिबेला म आफ्नै विद्यालयको एसइई परीक्षाको केन्द्राध्यक्ष थिएँ । परीक्षा हलमा सन्नाटा थियो । विद्यार्थीहरू आफ्नो भविष्य लेख्दै थिए । म हलको पछिल्लो लहरमा बसेर परीक्षार्थीका उत्तरपुस्तिकामा दस्तखत गर्दै आफ्नो जिम्मेवारीमा तल्लीन थिएँ । अचानक प्रहरीसहितको एउटा समूह भित्र छिर्यो र केही सेकेन्डमै बाहिरियो । मैले सोचेँ– पक्कै कुनै विशिष्ट व्यक्ति हुनुपर्छ । मलाई काममा व्यस्त देखेर बाहिरै पर्खिरहेका होलान् । दुईजना विद्यार्थीको कापीमा हस्ताक्षर बाँकी छँदाछँदै अतिथिको स्वागतमा दौडिन मेरो कर्तव्यबोधले दिएन । उनीहरूले पनि मेरो कार्यप्रतिको यो एकाग्रतालाई सकारात्मक रूपमा लिएका होलान् । म काममै केन्द्रित भएकोमा अझ राम्रो मानेका होलान् ।

विडम्बना ! जब म कार्यकक्षमा फर्किएँ, तब थाहा पाएँ– ती त जिल्लाका प्रमुख अधिकारी (सिडिओ) रहेछन् । मैले तुरुन्त नभेटेको झोँकमा बाहिरिसकेका रहेछन् । बजारको चिया पसलमा बसेर चिया खाँदै जिल्ला शिक्षा अधिकारीलाई फोन गरेका रहेछन् । फोनमा बोलेको कुरा पछि कसैले मलाई सुनाए पनि मैले बेवास्ता गरेँ । उनको रिसाएको अनुहार भने धेरैले देखेका रहेछन् । उनको नजरमा मेरो कर्तव्यनिष्ठा ‘अहंकार’ बनेछ । उनले मभित्रको जिम्मेवार केन्द्राध्यक्ष देखेनन्, केवल आफ्नो स्वागतमा नझुकेको एउटा कर्मचारी मात्र देखेछन् । यो ठ्याक्कै अहिले चर्चामा रहेको सांसद र प्रधानाध्यापकको विवादजस्तै लाग्छ ।

सांसदज्यूलाई आफ्नो ‘शक्ति र दलबल’ को सम्मान चाहिएको जस्तो देखिन्छ । शक्तिको आडमा कसैले संस्थाको अनुशासन मिचेर ‘आतिथ्य’ खोज्नु राम्रो होइन । यस सन्दर्भमा यो श्लोकको भाव मननीय देखिन्छ– “यद् यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ।।” श्रेष्ठ ठूला पदमा रहेका व्यक्तिले जस्तो आचरण गर्छन्, सामान्य मानिसले पनि त्यसैको अनुकरण गर्छन् । उनले जे प्रमाण मान्छन्, संसारले त्यसैलाई पछ्याउँछ । पदीय मर्यादा बिर्सेर आवेगमा कसैले निर्णय लिन्छ भने समाजले उनीहरूबाट के सिक्ने ?

भोलिपल्ट जब समझदार जिल्ला शिक्षा अधिकारी आएर “यो त मनोवृत्तिगत मुडको कुरा मात्र हो” भन्दै मलाई सान्त्वना दिए । त्यो घटनाले मलाई एउटा सत्य सिकाएको छ– “जहाँ नियमको शासन हुनुपर्ने हो, त्यहाँ व्यक्तिको मुडले शासन गर्न थाल्यो भने व्यवस्था भत्किन्छ ।” सांसद र प्रधानाध्यापकको अहिलेको विवाद पनि त्यही मनोवृत्ति र मर्यादाबीचको लडाइँ हो कि भन्ने लाग्छ ।

कुनै पनि विवाद दुईवटा ढुङ्गा ठोक्किएर निस्किएको झिल्को जस्तै हुन्छ । सतप्रतिशत एउटा दोषी र अर्को निर्दोष हुन सक्दैन । प्रसिद्ध रुसी दार्शनिक तथा लेखक सोल्झेनित्सिनले मानिसको स्वभाव र नैतिकताबारे भनेका छन्– “राम्रो र नराम्रोलाई छुट्याउने रेखा प्रत्येक मानिसको हृदयको बीचबाट भएर जान्छ ।”

विवादमा सामेल दुवै पक्षका आ–आफ्नै ‘सत्य’ हुन्छन् । एउटाको न्याय अर्कोका लागि अन्याय हुन सक्छ । त्यसैले विवादमा कोही पूर्ण रूपमा देवदूत र कोही पूर्ण रूपमा दानव हुँदैनन् । दुवैभित्र कमजोरी र अहंकारको मिश्रण हुन्छ । विवाद तब हुन्छ, जब दुवैले आफ्नो आंशिक सत्यलाई ‘पूर्ण सत्य’ ठान्छन् । दुवैले अर्काको आंशिक सत्यलाई स्वीकार नगर्नु नै मुख्य दोष हो ।

मनोविज्ञानमा पुष्टि पूर्वाग्रहको सिद्धान्तले भन्छ कि मानिस आफूलाई सधैं सही सावित गर्ने प्रमाण मात्र खोज्छ । विवादमा दुवै पक्षले आफूलाई ‘पीडित’ र अर्कोलाई ‘पीडक’ देख्छन् । दार्शनिक रूपमा हेर्दा विवाद दुई व्यक्तिबीचको लडाइँ मात्र होइन, बरु दुई फरक दृष्टिकोणको अपरिपक्व मिलन हो । विवादमा एउटाले आगो फुक्छ भने अर्कोले दाउरा थप्छ । विवादमा दोषी दुवै हुन्छन्, मात्रा मात्र फरक हुन सक्छ । कुनै पनि विवादको बिउ केवल एउटा घटनामा मात्र हुँदैन, बरु यसका जराहरू पात्रहरूको पृष्ठभूमि, मनोविज्ञान र समाजको संरचनासम्म फैलिएका हुन्छन् । यो दुई फरक संस्कार र अपेक्षाबीचको बेमेल हो ।

समाजशास्त्री पियरे बोर्दियुले ‘ह्याबिटस’ को अवधारणामा भनेका छन् कि मानिसले लामो समयसम्म जुन वातावरणमा काम गर्छ, उसको बानी र सोचाइ पनि त्यस्तै बन्छ । सेना वा प्रहरीको उच्च पदमा रहेका व्यक्तिहरूमा ‘आदेश र पालना’ को एउटा निश्चित ढाँचा हुन्छ । वर्षौँसम्म सलाम र सम्मान पाउने संस्कारमा हुर्किएका व्यक्तित्वहरू जब नागरिक राजनीतिमा आउँछन्, उनीहरूको अवचेतन मनले त्यही सैन्य सम्मान खोजिरहेको हुन्छ । सांसदज्यूको आक्रोश पछाडि कतै सम्मानको अतृप्ति लुकेको हुन सक्छ ।

विद्यालयभित्रका शिक्षकहरूमा रहेको दलगत पूर्वाग्रहले पनि कहिलेकाहीँ आगोमा घिउ थप्ने काम गर्छ । यदि विद्यालय परिवारभित्रै एउटै लय भएको भए, कसैले न कसैले प्रधानाध्यापकलाई ‘अतिथिको आगमन’ बारे बेलैमा सूचना दिन सक्थे । तर जहाँ दलगत तुस हुन्छ, त्यहाँ एउटाको असफलतामा अर्कोले खुसी मनाउने प्रवृत्ति देखिन्छ । खोज्दै जाने हो भने यस्तो पनि भएको हुन सक्छ । प्रधानाध्यापकले माला खादाको व्यवस्था गरेर पनि आफैँ उपस्थित हुन नसक्नुमा उनको व्यवस्थापकीय कमजोरी देखिन्छ ।

यस सन्दर्भमा दार्शनिक सुकरातको भनाइ मननीय देखिन्छ– “गल्ती गर्नु मानवीय स्वभाव हो, तर त्यो गल्तीलाई स्वीकार नगर्नु र अहंकार पाल्नु विनाशको बाटो हो ।”

हाम्रो पूर्वीय दर्शनले सधैं मर्यादालाई सर्वोपरि मानेको छ । जब मर्यादा नाघिन्छ, तब संवाद टुट्छ र विवाद सुरु हुन्छ । महाभारतको एउटा प्रसङ्गमा भनिएको छ – “अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ।।” जसले विनम्र भएर ठूलाको सम्मान गर्छ र अभिवादन गर्छ, उसको आयु, विद्या, यश र बल चार कुरा स्वतः बढ्छन् । ठूलो सानो भूमिका र स्थानअनुसार तय हुने कुरा हो । विद्यालयमा हुने कयौँ अतिरिक्त क्रियाकलापहरू विद्यार्थी स्वयंले सञ्चालन गर्ने परिपाटी हुन्छ । कयौँ पटक म प्रधानाध्यापक भए पनि कार्यक्रमको सभापतित्व गरिरहेका विद्यार्थीलाई “सभाका सभापति महोदय” भनेको छु । सांसदले प्रधानाध्यापकलाई ठूलो मान्दा पनि फरक पर्ने थिएन । यदि सांसदले आफ्नो पदीय गरिमालाई विनम्रताले सजाएको भए, साथै प्रधानाध्यापकले कार्यव्यस्तताको बीचमा पनि एक मिनेटको सञ्चार मिलाउन सकेको भए, सायद यो विवादको जन्म नै हुने थिएन होला ।

सांसद आफैँ सोधेर र खोजेर प्रधानाध्यापकको कार्यकक्षमा पुग्दा पनि असभ्य मानिने थिएन । यसो गरेको भए बरु उनको शिक्षा र शिक्षकप्रतिको सम्मान झल्किन्थ्यो । नर्वे, स्वीडेन, डेनमार्क जस्ता देशमा प्रधानमन्त्रीसमेत सार्वजनिक बसमा हिँड्ने, लाइनमा बस्ने गर्दछन् । शिक्षकलाई सम्मान गरिन्छ । जापानी संस्कृतिमा शिक्षकलाई उच्च दर्जामा राखिन्छ । मन्त्रीले समेत झुकेर नमस्कार गर्दछन् । अमेरिकामा पनि समानतावादको बलियो प्रभाव छ । पदभन्दा कार्यको सम्मान गरिन्छ । हाम्रोमा विनम्र राजनीतिक संस्कारको खाँचो कताकता खड्किरहेको आभास हुन्छ ।

प्रधानाध्यापकले सांसदको खुट्टै ढोगेको दृश्य बनाइएको भए पनि वा वास्तविक भए पनि, त्यो शिक्षक र शिक्षाको अपमान हो । यदि त्यो वास्तविकै हो भने प्रधानाध्यापकको स्वाभिमान नेतृत्व गर्ने तहमा नपुगेको लक्षणका रूपमा अर्थाउन सकिन्छ ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले भिडियो बिगारेको होस् वा मानिसको मनोवृत्तिले परिस्थिति बिगारेको होस्, समाज अहिले सहिष्णुता गुमाउँदै गएको देखिन्छ । सांसदले ‘सांसद’ मात्र होइन, ‘अभिभावक’ को भूमिका निर्वाह गर्नुपथ्र्यो भने प्रधानाध्यापकले ‘प्रशासक’ मात्र होइन, ‘कुशल व्यवस्थापक’ को परिचय दिनुपथ्र्यो । सत्य दुई अतिवादको बीचमा कतै लुकेको हुन्छ भनिन्छ । यो त केवल हाम्रो समाजको शक्ति–विन्यास र संवादहीनताको एउटा दुःखद चित्रण मात्र हो । अबको बाटो भनेको एकले अर्काको अस्तित्व र मर्यादालाई स्वीकार गर्नु नै हो । यस्ता विषयको राजनीतिक खेतीले बेरोजगारको समय त बित्छ, तर समाज र देशको पेट भरिँदैन ।

(शिक्षाचार्य लेखक पाण्डे पूर्व प्रधानाचार्य हुन् ।)