काठमाडौं / तिब्बतको सीमानजिकै आएको विनाशकारी बाढीका कारण नेपालमा ज्यान गुमाउनेको संख्या एक हजार २०० नाघेको छ । नेपालमा आएको यो विनाशकारी बाढीले एउटा यस्तो जोखिम उजागर गरेको छ, जुन कुनै एउटा देशको सीमाभित्र मात्र सीमित रहँदैन ।
भारत र नेपालले हिमालयबाट बग्ने नदीहरू साझा गर्छन् । तर, नेपालमा आउने बाढी र भारतमा हुने विनाशबीचको सम्बन्ध सामान्य रूपमा नदीको पानी तल्लो तटीय क्षेत्रतर्फ बग्ने प्रक्रियाभन्दा धेरै जटिल रहेको विज्ञहरू बताउँछन् ।
हिमालबाट आउने केही बाढीले ठूलो मात्रामा लेदो, ढुंगा र भग्नावशेष बोकेर तीव्र गतिमा बहन्छन् । अन्य बाढी भने समथर तराई क्षेत्रमा पुग्दा आफ्नो गति र शक्ति गुमाउँदै सामान्य बाढीमा परिणत हुन सक्छन् ।
नेपालबाट बग्ने पानी भारतमा पुगेर कत्तिको ठूलो विपद्मा परिणत हुन्छ भन्ने नेपालमा कति वर्षा भयो भन्नेमा मात्र निर्भर हुँदैन । यो भारततर्फको वर्षाको मात्रा, नदीको जलस्तर, तटबन्ध, ढल निकास तथा विकास निर्माणका संरचनामा पनि निर्भर हुन्छ ।
नेपालको यो बाढी भारतका लागि गम्भीर चेतावनी केवल पानी दक्षिणतर्फ सीमा पार गरेर बग्ने भएकाले मात्र नभएर दुवै देशले विशाल र तीव्र रूपमा अस्थिर बन्दै गएको हिमाली नदी प्रणाली साझा गर्ने भएको विज्ञहरूको भनाइ छ ।
नेपालका कतिवटा नदी भारततर्फ बहन्छन् ?
नेपालमा ६ हजार भन्दा बढी नदीनाला तथा खोलाहरू छन्, जसमध्ये अधिकांश दक्षिणतर्फ बग्दै भारत र त्यसपछि गंगा नदीमा मिसिन्छन् । नेपालमा तीनवटा मुख्य नदी प्रणाली छन्, जसमा पूर्वमा कोसी, मध्य भागमा गण्डकी र पश्चिममा कर्णाली । पश्चिमी सीमामा महाकाली नदी पनि रहेको छ ।
शिवालिक र चुरे पर्वतशृंखलाबाट उत्पत्ति हुने वाग्मती, कमला, राप्ती र बबईजस्ता दर्जनौँ साना नदीहरू कम चर्चित भए पनि तिनका जलाधार क्षेत्र साना र भिराला भएकाले तीव्र तथा थप अप्रत्याशित बाढी निम्त्याउन सक्ने बताइएको छ ।
इन्टरनेसनल सेन्टर फर इन्टिग्रेटेड माउन्टेन डेभलपमेन्ट (इसिमोड)का जलवैज्ञानिक मनिष श्रेष्ठका अनुसार नेपालबाट सातदेखि नौवटा मुख्य नदी भारतीय समथर भूभागतर्फ बग्छन् । भारतमा आउने बाढीका लागि तिनै नदीहरू प्रमुख रूपमा जिम्मेवार छन् । भारतको केन्द्रीय जल आयोगले कोसी, गण्डक, वाग्मती र कर्णाली (घाघरा)लाई मुख्य सीमापार नदीका रूपमा पहिचान गरेको छ ।
भारतका कुन–कुन राज्य सबैभन्दा बढी जोखिममा छन् ?
बिहार भारतको सबैभन्दा बढी जोखिममा रहेको राज्य हो । उत्तरी बिहारको करिब तीन–चौथाइ भूभाग आधिकारिक रूपमा बाढीको उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्रका रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ ।
राज्यलाई जलमग्न गराउने लगभग सबै मुख्य नदी नेपालबाट उत्पत्ति हुन्छन् । तीमध्ये बिहारको शोक भनेर चिनिने कोसी नदी सबैभन्दा कुख्यात छ । त्यसपछि गण्डक, वाग्मती र कमला नदी पर्छन् । तर, जोखिम बिहारमा मात्र सीमित छैन ।
पूर्वी उत्तर प्रदेश कर्णाली (घाघरा), राप्ती र गण्डक नदीको बाढीको जोखिममा छ । गोरखपुर, बहराइच, लखिमपुर खीरी र श्रावस्तीजस्ता जिल्ला नियमित रूपमा प्रभावित हुने गर्छन् । उत्तराखण्डले महाकाली–शारदा नदी प्रणाली साझा गर्छ । पश्चिम बंगलाको उत्तरी क्षेत्रमा मेची र महानन्दा नदीको बहाव पुग्छ ।
“परिमाणका हिसाबले बिहार शीर्ष स्थानमा छ । उत्तर प्रदेश दोस्रो स्थानमा छ, जसका बाढीका खबर प्रायः ओझेलमा पर्ने गर्छन्,” ईसिमोडका जलवैज्ञानिक प्रदीप मान डंगोल भन्छन् ।
बिहारले बाढीको सबैभन्दा ठूलो भार सहन्छ, तर उत्तर प्रदेश पनि यस जोखिमको महत्वपूर्ण र प्रायः उपेक्षित हिस्सा हो ।
नेपालमा आउने बाढीले भारतको भाग्य कसरी निर्धारित हुन्छ ?
जलवैज्ञानिकहरूका अनुसार यसलाई तीन चरणको शृंखलाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । पहिलो हो वर्षा । कहाँ र कति भीषण वर्षा हुन्छ भन्ने कुराले बाढीको प्रकृति निर्धारण गर्छ । भारत पुग्ने बाढीको उच्चतम बहाव प्रायः उच्च हिमाली क्षेत्रबाट नभई तल्लो क्षेत्र अर्थात् शिवालिक, चुरे र तराईबाट उत्पन्न हुन्छ । यहाँका साना र भिराला जलाधार क्षेत्रमा भीषण मनसुनी वर्षा हुन सक्छ ।
दोस्रो हो नदीको प्रकृति । नेपालका नदी पहाडको फेदीमा पुगेपछि भिरालोपनमा एक्कासि आउने परिवर्तन पार गर्छन्, आफूसँग ल्याएका गेग्रान र लेदो थुपार्छन् र समथर तराईमा विभिन्न शाखामा फैलिँदै तीव्र रूपमा दिशा परिवर्तन गर्ने बहुशाखीय नदीका रूपमा बग्छन् ।
तेस्रो हो जब पानी भारततर्फ प्रवेश गर्छ । बाढी कति भयावह बन्छ भन्ने पानीले अगाडि कस्तो अवस्थाको सामना गर्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ । यसमा भारततर्फ परेको वर्षाको मात्रा, गंगा नदीको जलस्तर, तटबन्ध र ब्यारेजको अवस्था तथा तटीय क्षेत्रमा बनेका सडक, रेलमार्ग र बस्तीका कारण अवरुद्ध भएको ढल निकासलगायत पक्ष महत्वपूर्ण हुन्छन् ।
त्यसैले सीमामा पुग्ने पानीको उच्चतम बहाव मुख्यतः नेपालमा हुने वर्षाले निर्धारण गर्छ । तर, बाढीको भयावहता भने कम्तीमा भारतभित्रको अवस्थामा समेत उत्तिकै निर्भर हुन्छ । सन् २००८ को कोसी विपद्ले यसको स्पष्ट उदाहरण हो । त्यतिबेला नदीमा पानीको बहाव तटबन्धले थाम्न सक्ने क्षमताभन्दा धेरै कम थियो । त्यो महाविपद् असाधारण बाढीका कारण नभई तटबन्ध भत्किएका कारण आएको थियो ।
“सीमामा आइपुग्ने बाढीको उच्चतम बहावका लागि मुख्यतः नेपालको वर्षा जिम्मेवार हुन्छ । तर, बाढी पुगिसकेपछि यसको भयावहता कति हुन्छ भन्ने कम्तीमा भारतभित्रको अवस्थामा समेत उत्तिकै निर्भर हुन्छ,” विपद् जोखिम न्यूनीकरणसम्बन्धी इसिमोडका इन्टरभेन्सन म्यानेजर साश्वत सन्याल भन्छन् ।
नेपालको वर्षा कसरी भारतको बाढी जोखिम बन्छ ?
सन् २००८ को कोसी नदीको तटबन्ध फुट्दा बिहारमा करिब ४०० जनाको मृत्यु भएको थियो । तर, आश्चर्यजनक रूपमा त्यसबेला नदीमा असाधारण वा असामान्य रूपमा उच्च बहाव थिएन ।
इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (आईआईटी) कानपुरका भूविज्ञानका प्राध्यापक राजीव सिन्हाका अनुसार त्यसबेला पानीको बहाव नदीको कुल बहन क्षमताको १० प्रतिशत मात्र थियो । उक्त महाविपद् दशकौँअघि निर्माण गरिएको र उचित मर्मतसम्भार नगरिएको तटबन्ध फुटेका कारण भएको थियो ।
“सन् १९५० र १९६० को दशकमा बनेका तटबन्धको उचित मर्मतसम्भार गरिएको थिएन । ती खिइँदै गएका थिए । अन्ततः तिनमा कमजोर बिन्दु सिर्जना भए । नदीले तिनै संवेदनशील बिन्दुबाट तटबन्ध फुटाएर भारतका ती क्षेत्रमा प्रवेश गर्यो, जहाँ सम्भवतः १०० वर्षदेखि कुनै बाढी आएको थिएन,” सिन्हा भन्छन्, “यो असफलता जलवैज्ञानिक नभई संरचनात्मक थियो ।”
नेपालबाट भारतले कतिअघि पूर्वसूचना पाउन सक्छ ?
सन्यालका अनुसार सामान्य मनसुनी बाढीका लागि पानी कति छिटो तल्लो तटीय क्षेत्रतर्फ बग्छ भन्नेमा निर्भर गर्दै भारतले करिब १२ घण्टादेखि दुई दिनसम्मको पूर्वसूचना पाउन सक्छ । नेपालको पहाडी फेदीबाट कोसी र गण्डक हुँदै बिहारको समथर भूभागसम्म पानी पुग्न करिब एक दिन लाग्न सक्छ । घाघरा नदी हुँदै पुग्न अलि बढी समय लाग्छ । चुरे क्षेत्रका नदीबाट आउने आकस्मिक बाढी भने केही घण्टामै पुग्न सक्छ ।
पहिरोले नदी थुनिएर फुट्दा वा लेदोसहितको बाढी आउँदा यो समय अझ छोटिन सक्छ । हालैको बाढीमा रसुवाबाट आएको बाढीको उच्चतम बहाव भारतीय सीमाको नजिकै रहेको त्रिवेणीसम्म पुग्न करिब साढे सात घण्टा लागेको थियो ।
भारत र नेपालले जलमापन तथा मौसम स्टेसनको सञ्जालमार्फत वास्तविक समयको वर्षा र नदीको जलस्तरसम्बन्धी तथ्यांक आदानप्रदान गर्छन् । नेपालको जल तथा मौसम विज्ञान विभागले वर्षा र नदीको जलस्तरसम्बन्धी तथ्यांक भारतको केन्द्रीय जल आयोगलाई उपलब्ध गराउँछ, जसलाई भारतले बाढी पूर्वानुमानका लागि प्रयोग गर्छ । तर, अझै पनि महत्वपूर्ण कमीहरू रहेको सन्याल बताउँछन् ।
तीमध्ये सबैभन्दा तीव्र बहाव हुने चुरे जलाधार क्षेत्रमा वास्तविक समयमा अनुगमन गर्ने स्टेसनको संख्या निकै कम हुनु प्रमुख हो । दुई देशबीच कुनै एकल साझा पूर्वानुमान मोडेल छैन । तटबन्धको अवस्था, नदीको बहाव मार्गमा आउने परिवर्तन तथा गेग्रान र लेदोसम्बन्धी नियमित सूचना आदानप्रदान पनि सीमित छ ।
अर्को निर्णायक पक्ष ‘अन्तिम माइल’सम्मको पहुँच हो । जिल्ला कार्यालयमा पूर्वसूचना पुग्नु र जोखिममा परेको परिवारसम्म सूचना पुग्नु एउटै कुरा होइन ।
यी सीमापार नदीका लागि, सिन्हा भन्छन्, “सूचना आदानप्रदान र पूर्वसूचना प्रणालीमा सहकार्य अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ । हामीलाई हिमताल, तिनको प्रवाह र समयसँगै तिनमा भइरहेको परिवर्तनको द्रुत र निरन्तर अनुगमन आवश्यक छ ।”
नेपाल र भारतका बाढीबारे सबैभन्दा ठूलो भ्रम के हो ?
नेपालले भारततर्फ पानी ‘छोड्छ’ वा ‘बगाउँछ’ भन्ने सोचाइ एउटा आम भ्रम भएको वैज्ञानिकहरू बताउँछन् ।
नेपालसँग यसो गर्न सक्ने क्षमताका ठूला जलाशय लगभग छैनन् । नेपालको मुख्य भण्डारण बाँध ‘कुलेखानी’मा ०.१ घन किलोमिटरभन्दा कम पानी अटाउँछ । “त्यसैले त्यहाँबाट छोड्नका लागि केही पनि छैन,” सन्याल भन्छन् । कोसी र गण्डक ब्यारेज भारतद्वारा नै सञ्चालित छन् । जब बाढीको पानी सीमामा पुग्छ, त्यो मुख्यतः माथिल्लो तटीय क्षेत्र अर्थात् नेपालमा परेको वर्षाका कारण हुन्छ, नेपालले ढोका खोलेका कारण होइन ।
तर, यो दाबीको पछाडि एउटा महत्वपूर्ण तथ्य पनि छ । उत्तरी बिहार र पूर्वी उत्तर प्रदेशलाई जलमग्न बनाउने धेरैजसो पानी नेपालमा वर्षाका रूपमा परेको हुन्छ । त्यसैले नेपालको वर्षाले भारत पुग्ने बाढीको समय र परिमाणले मुख्य रूपमा निर्धारण गर्छ ।
नेपालले गंगा नदीको औसत वार्षिक बहावमा करिब ४० प्रतिशत हिस्सा योगदान गर्छ । सुख्खा याममा यो हिस्सा अझ बढी हुन्छ । यसले नेपालको जलविज्ञानलाई भारतका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण बनाउँछ । “यसलाई केवल आरोप र कारकको कथाका रूपमा लिनु अति सरलीकृत सोच हो । वर्षा हुनु कुनै स्वेच्छिक निर्णय होइन,” सन्याल भन्छन् ।
कुनै निश्चित पानीको बहाव विपद्मा परिणत हुन्छ कि हुँदैन भन्ने नेपालमा जत्तिकै भारतभित्रको अवस्थामा समेत निर्भर हुन्छ, जस्तै गंगा नदीको जलस्तर, भारततर्फ परेको वर्षा, तटबन्धको मजबुती, ढल निकास र गेग्रानको अवस्था । “यसको प्रभाव दुवैतर्फ पर्छ । भारतको सुरक्षाका लागि बनाइएका तटबन्ध र ब्यारेजले पानीको सतह बढाएका छन् र नेपालको तराई क्षेत्रमा डुबान निम्त्याएका छन्, जुन नेपालको दीर्घकालीन चिन्ताको विषय हो,” सन्याल थप्छन् । नेपाल र भारतले एउटै नदी प्रणाली साझा गर्छन्, जहाँ एउटा देश माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा छ भने अर्को तल्लो तटीय क्षेत्रमा । त्यसैले यसको समाधान एकअर्कालाई दोष दिनुमा होइन, बरु तथ्यांकको राम्रो आदानप्रदान, सटिक पूर्वानुमान र प्रभावकारी नदी व्यवस्थापनमा छ ।
भारतका लागि सबैभन्दा चिन्ताको विषय के हुनुपर्छ ?
“भारत चिन्तित हुनुपर्छ, तर नेपालको कोसी नदीका कारणले मात्र होइन,” राजीव सिन्हा भन्छन् । विज्ञहरूका अनुसार वास्तविक चेतावनी हिमालय क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तन र पानी, ढुंगा, बरफ तथा अत्यधिक मात्रामा गेग्रान/लेदो एक्कासि मिसिँदा उत्पन्न हुने जोखिम हो ।
सिन्हाका अनुसार हालै नेपालमा आएको विपद् भारतले हालैका वर्षमा भोगेका विनाशकारी घटनासँग मिल्दोजुल्दो छ । यसमा सन् २०२१ को चमोली विपद् र सन् २०२५ मा उत्तराखण्डको धरालीमा आएको विपद् समावेश छन् । नेपालको यो घटना सम्भवतः तीभन्दा पाँच देखि १० गुणा ठूलो थियो ।
“मुख्य कुरा के हो भने यी सामान्य बाढी होइनन्,” सिन्हा भन्छन् । परम्परागत बाढीमा मुख्यतः पानी हुन्छ । तर, भीषण वर्षा, पग्लिएको बरफ वा अचानक छुटेको पानी अत्यधिक मात्रामा गेग्रान र लेदोसँग मिसिँदा त्यो बाक्लो, उच्च ऊर्जायुक्त लेदोको बहावमा परिणत हुन्छ, जसले आफ्नो बाटोमा आउने लगभग सबै कुरा विनाश गर्न सक्छ ।
सन् २०२१ को चमोली विपद्को पाठ पनि यही थियो । उत्तरी भारतको चमोली उपत्यकामा हिमालयन ग्लेसियरको ठूलो टुक्रा खस्दा गेग्रान र पानीको भीषण बहाव आएको थियो । त्यस घटनामा करिब २०० जनाको मृत्यु भएको थियो । जलविद्युत् पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुगेको थियो ।
यो दृश्य सन् २०२५ मा उत्तराखण्डको धरालीमा पनि स्पष्ट देखिएको थियो । भीषण वर्षापछि आएको आकस्मिक बाढी र लेदोको बहावले गाउँका केही भागलाई लेदोमुनि पुरेको थियो । त्यसमा जलवायु परिवर्तनको असर पनि जोडिएको छ ।
विज्ञहरूका अनुसार अत्यधिक वर्षा झन् तीव्र बन्दै गएको छ । यो क्षेत्र विश्वव्यापी औसतभन्दा तीव्र गतिमा तातिरहेको छ । न्यानो वायुमण्डलले बढी आद्र्रता धारण गर्छ र मनसुनले कम समयमा अझ भीषण वर्षा गराउन सक्छ ।
उच्च हिमाली क्षेत्रका जोखिम पनि बढ्दै गएका छन् । पर्माफ्रोस्ट पग्लिँदै जाँदा हिमताल विस्फोट तथा पहिरो र हिमपहिरोका घटना बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ । यसले अझ तीव्र र लेदोसहितका बाढी निम्त्याउन सक्छ, जसको पूर्वानुमान गर्न कठिन हुन्छ । अझ बढी चरम घटनाको अर्थ सीमाको दुवैतर्फ बढी पहिरो जाने, नदीमा गेग्रान थुप्रिने, नदीको सतहमाथि उठ्ने र नदीको पानी बोक्ने क्षमता घट्ने अवस्था पनि हो ।
यी सबै एउटै व्यापक हिमाली जोखिम प्रणालीका रुपान्तरण हुन् । यसप्रति भारतको जोखिम निकै उच्च छ । बीबीसी
