नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषताले सम्पन्न देश हो। यहाँ मनाइने हरेक चाडपर्वको आफ्नै ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, धार्मिक मान्यता, सामाजिक सन्देश र सांस्कृतिक महत्त्व छ। यिनै पर्वहरूमध्ये तिहार नेपाली समाजको मन, भावना र सम्बन्धसँग सबैभन्दा नजिक जोडिएको एउटा सुन्दर पर्व हो। तिहार उज्यालोको पर्व हो, फूलको पर्व हो, प्रकृतिप्रतिको सम्मानको पर्व हो, पशुपक्षीप्रतिको प्रेमको पर्व हो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, पारिवारिक आत्मीयता तथा दाजुभाइ दिदीबहिनीबीचको अटुट स्नेहको पर्व हो।

तिहार आउनासाथ घरआँगन सयपत्री र मखमली फूलले सजिन्छन्। घरका ढोका, झ्याल र आँगनमा दियो र बत्तीहरू झिलिमिली हुन्छन्। गाउँबस्तीमा देउसीभैलोका स्वर गुञ्जिन थाल्छन्। बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म सबैको अनुहारमा छुट्टै उत्साह र उमङ्ग देखिन्छ। वर्षभरि आ–आफ्नो काम र जिम्मेवारीमा व्यस्त रहेका परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। टाढा रहेका आफन्तहरू घर फर्किन्छन्। यसरी तिहार केवल एउटा धार्मिक पर्वमा सीमित रहँदैन, यो बिछोडिएका मनहरूलाई जोड्ने, सम्बन्धहरूलाई नवीकरण गर्ने र जीवनमा प्रेमको उज्यालो छर्ने उत्सव बन्न पुग्छ।

तिहारको इतिहास र उत्पत्तिबारे विभिन्न धार्मिक, सांस्कृतिक तथा लोकमान्यताहरू प्रचलित छन्। यसको एउटै निश्चित ऐतिहासिक सुरुवात मिति प्रमाणित नभए पनि हिन्दू धर्मग्रन्थ, पौराणिक आख्यान र प्राचीन लोकपरम्पराहरूमा यस पर्वसँग मिल्दाजुल्दा प्रसङ्गहरू पाइन्छन्।

तिहारलाई दीपावली पनि भनिन्छ। संस्कृत भाषाको ुदीपु र ुआवलीु शब्दबाट दीपावली बनेको मानिन्छ, जसको अर्थ दीपहरूको पङ्क्ति अर्थात् उज्यालोको लहर भन्ने हुन्छ। अन्धकारमाथि प्रकाशको, असत्यमाथि सत्यको र अधर्ममाथि धर्मको विजयको प्रतीकका रूपमा दीपावली मनाउने परम्परा विकसित भएको पाइन्छ।

पौराणिक मान्यताअनुसार भगवान् श्रीरामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरी चौध वर्षको वनवास पूरा गरेर अयोध्या फर्कनुभएको खुसीयालीमा अयोध्यावासीले दीप प्रज्वलन गरी स्वागत गरेका थिए। यस घटनालाई दीपावलीसँग जोडेर व्याख्या गर्ने प्रचलन छ।
त्यस्तै, भगवान् विष्णुले नरकासुर नामक दैत्यको वध गरी बन्दी बनाइएका हजारौँ स्त्रीहरूलाई मुक्त गराउनुभएको प्रसङ्ग पनि दीपावलीको धार्मिक महत्त्वसँग जोडिन्छ। नरक चतुर्दशीका रूपमा मनाइने दिनले अन्याय, अत्याचार र दुष्ट प्रवृत्तिमाथि विजयको सन्देश दिन्छ।अर्कोतर्फ, समुद्र मन्थनबाट माता लक्ष्मी प्रकट हुनुभएको पौराणिक प्रसङ्ग पनि तिहारको लक्ष्मीपूजासँग सम्बन्धित छ। त्यसैले धन, ऐश्वर्य, समृद्धि र सुखशान्तिकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरी घरमा स्वागत गर्ने परम्परा बसेको विश्वास गरिन्छ।

यी विभिन्न पौराणिक प्रसङ्गहरूले तिहारलाई धार्मिक आस्था, नैतिकता, सदाचार र सकारात्मक जीवनदृष्टिसँग जोडेको देखिन्छ।नेपाली समाजमा तिहारलाई यमपञ्चकका रूपमा पनि चिनिन्छ। यमपञ्चक भन्नाले यमराजसँग सम्बन्धित पाँच दिनको पर्व भन्ने बुझिन्छ। सामान्यतया कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीयासम्म पाँच दिन यस पर्वको मुख्य धार्मिक अनुष्ठान सञ्चालन हुन्छ।यमपञ्चकको नामसँग जोडिएको एउटा प्रचलित पौराणिक कथा यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग सम्बन्धित छ।
कथाअनुसार यमराज र यमुनाबीच अत्यन्त गहिरो आत्मीय सम्बन्ध थियो। यमुनाले आफ्ना दाजुलाई लामो समयदेखि भेट्न नपाएकाले घरमा बोलाएर सत्कार गर्ने इच्छा व्यक्त गरिन्। बहिनीको निमन्त्रणालाई स्वीकार गरी यमराज उनको घर पुगे। यमुनाले दाजुको स्वागतसत्कार गरिन्, पूजा गरिन् र माला तथा टीका लगाइदिइन्। दाजुबहिनीबीच प्रेम, सद्भाव र आत्मीयता साटासाट भयो।

यमुनाको प्रेम र सत्कारबाट प्रसन्न भएका यमराजले वरदान माग्न आग्रह गरे। यमुनाले प्रत्येक वर्ष यही दिन दाजु आफ्नो घरमा आएर टीका ग्रहण गरून् र यसरी दिदीबहिनीको माया तथा सम्बन्ध सधैँ अमर रहोस् भन्ने कामना गरिन्। यही धार्मिक विश्वासबाट भाइटीकाको परम्परा सुरु भएको मानिन्छ।

यस कथाले तिहारको अन्तिम दिनलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण पर्वलाई पारिवारिक प्रेम र सम्बन्धको उत्सवका रूपमा बुझ्न प्रेरित गर्छ।

तिहारको पहिलो दिन काग तिहार हो। हिन्दू धार्मिक मान्यतामा कागलाई यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा लिइन्छ। कागले शुभ तथा अशुभ समाचार ल्याउने विश्वास पनि लोकपरम्परामा पाइन्छ।

यस दिन बिहानै कागलाई मीठा खानेकुरा, भात र अन्य परिकार दिएर पूजा गर्ने चलन छ। कागलाई बोलाएर खाना खुवाउनु केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, यो प्रकृतिमा रहेका चराचुरुङ्गीप्रतिको सम्मान र सहअस्तित्वको प्रतीक पनि हो।
मानिसले आफ्नो जीवनलाई मात्र केन्द्रमा राखेर संसारलाई हेर्नु हुँदैन। हाम्रो वरिपरि रहेका साना चराचुरुङ्गीदेखि ठूला जीवजन्तुसम्म सबैको प्रकृतिमा आ–आफ्नो भूमिका हुन्छ। कागले वातावरण सफा राख्न र जैविक सन्तुलन कायम गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।त्यसैले काग तिहारले प्रकृतिका हरेक प्राणीको अस्तित्व र महत्त्वलाई स्वीकार गर्न सिकाउँछ।
तिहारको दोस्रो दिन कुकुर तिहार मनाइन्छ। कुकुरलाई मानिसको सबैभन्दा विश्वासिलो साथीका रूपमा लिइन्छ। यसले घरको सुरक्षा गर्छ, मानिसलाई साथ दिन्छ र आफ्नो मालिकप्रति असीम निष्ठा देखाउँछ।

धार्मिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई यमराजको द्वारपालका रूपमा पनि लिइन्छ। महाभारतमा स्वर्ग जाने यात्राका क्रममा युधिष्ठिरसँग अन्तिमसम्म साथ दिने कुकुरको प्रसङ्गले पनि कुकुरको निष्ठा र आत्मीयतालाई विशेष अर्थ दिएको छ।यस दिन कुकुरलाई माला लगाइदिने, टीका लगाउने र मीठो खानेकुरा खुवाउने गरिन्छ।

कुकुर तिहारले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाउँछ—प्रेम र निष्ठा व्यक्त गर्न भाषा, जाति, धर्म वा मानव हुनु नै आवश्यक छैन। मौन प्राणीहरूले पनि मानिसलाई निस्वार्थ प्रेम र साथ दिन सक्छन्।

आजको समयमा सडकमा रहेका असहाय कुकुरहरूप्रति पनि माया, दया र संरक्षणको भावना विकास गर्नु नै यस पर्वको वास्तविक मर्म हो।

तिहारको तेस्रो दिन गाई तिहार र लक्ष्मीपूजा मनाइन्छ। हिन्दू धर्ममा गाईलाई माता तथा पवित्र प्राणीका रूपमा सम्मान गरिन्छ। गाईले दूध, दही, घिउलगायतका पौष्टिक वस्तु प्रदान गर्नुका साथै परम्परागत कृषि प्रणालीमा पनि महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ।यस दिन गाईलाई माला लगाइदिने, टीका लगाउने र मीठा परिकार खुवाएर पूजा गर्ने परम्परा छ।

यही दिन साँझ धनधान्य, ऐश्वर्य र समृद्धिकी देवी माता लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। घरआँगन सफा गरिन्छ। ढोकादेखि पूजाकोठासम्म रङ्गोली तथा फूलले सजाइन्छ। घरको मूलढोकामा दियो बालिन्छ। कतिपय स्थानमा घरको छानादेखि आँगनसम्म लक्ष्मीलाई घरभित्र प्रवेश गराउन बाटो बनाउने चलन छ।

लक्ष्मीपूजाको अर्को सुन्दर पक्ष भनेको सरसफाइ र व्यवस्थापन हो। सफा, सुन्दर र व्यवस्थित घरमा लक्ष्मीको बास हुन्छ भन्ने विश्वासले मानिसलाई आफ्नो घरपरिवार र वातावरण सफा राख्न प्रेरित गर्छ।तर समृद्धि भन्नाले केवल धनसम्पत्ति र आर्थिक सम्पन्नता मात्र बुझ्नु हुँदैन। परिवारमा प्रेम, मनमा सन्तोष, समाजमा सद्भाव, शरीरमा स्वास्थ्य र जीवनमा इमानदारी हुनु पनि वास्तविक लक्ष्मीको प्राप्ति हो।

तिहारको चौथो दिन गोवर्धन पूजा र गोरु तिहार मनाइन्छ। गोवर्धन पूजाको सम्बन्ध भगवान् श्रीकृष्णसँग जोडिएको छ।पौराणिक कथाअनुसार गोकुलवासीहरू परम्पराअनुसार इन्द्रको पूजा गर्थे। भगवान् श्रीकृष्णले प्रकृति, वनजङ्गल, पहाड, पशुपक्षी र कृषि जीवनको आधार भएको गोवर्धन पर्वतको महत्त्व बुझाउँदै त्यसको पूजा गर्न प्रेरित गर्नुभयो। यसबाट क्रोधित भएका इन्द्रले गोकुलमा ठूलो वर्षा र आँधीबेहरी गराए। त्यतिबेला भगवान् श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वतलाई आफ्नो कान्छी औँलाले उठाएर सम्पूर्ण गोकुलवासी र पशुहरूलाई संरक्षण दिनुभएको धार्मिक कथा प्रचलित छ।यस घटनाले प्रकृतिको संरक्षण, अहंकारको अन्त्य र सामूहिक सुरक्षाको सन्देश दिन्छ।

नेपाली समाजमा यस दिन गोरुको पनि विशेष पूजा गरिन्छ। परम्परागत कृषि प्रणालीमा गोरुले खेत जोत्न, अन्न उत्पादन गर्न र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।कृषिप्रधान नेपाली समाजमा गोरु केवल एउटा पशु होइन, किसानको श्रमसाथी हो। त्यसैले यस दिन गोरुलाई माला लगाउने, टीका लगाउने र मीठो खानेकुरा खुवाउने गरिन्छ।नेवार समुदायमा यसै दिन म्हःपूजा अर्थात् आत्मपूजा गर्ने विशिष्ट परम्परा पनि छ। यसले मानिसले आफ्नै अस्तित्व, शरीर, मन र जीवनको सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

तिहारको पाँचौँ दिन भाइटीका मनाइन्छ। यो पर्वको सबैभन्दा भावनात्मक, आत्मीय र पारिवारिक पक्ष हो। यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका लगाइदिन्छन्, माला पहिर्‍याउँछन्, मिठाई तथा विभिन्न परिकार खुवाउँछन् र दीर्घायु, सुस्वास्थ्य तथा सुखसमृद्धिको कामना गर्छन्।दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार, दक्षिणा र माया प्रदान गर्छन्। यसरी एकअर्काप्रतिको प्रेम, सम्मान, विश्वास र सद्भाव प्रकट गरिन्छ।

भाइटीकामा प्रयोग गरिने सप्तरङ्गी टीकाका रङहरूले जीवनका विविधता, उमङ्ग, खुसी र सकारात्मकताको प्रतिनिधित्व गर्छन् भन्ने सांस्कृतिक व्याख्या गरिन्छ। मखमली फूलको माला लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले दाजुभाइ दिदीबहिनीको सम्बन्ध पनि सधैँ टिकिरहोस् भन्ने प्रतीकात्मक कामना यसमा जोडिएको छ।

त्यस्तै, ओखर फुटाउने परम्परा, तेलको धाराले छेक्ने र दाजुभाइको दीर्घायुको कामना गर्ने धार्मिक विधिहरू पनि प्रचलित छन्।भाइटीका केवल टीका लगाउने दिन होइन। यो विगतका सम्झना ताजा गर्ने, बाल्यकालका रमाइला क्षणहरू सम्झने, आपसी मनमुटाव हटाउने र भविष्यमा पनि एकअर्काको सुखदुःखमा साथ दिने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्ने दिन हो।

तिहारको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको आत्मीयता हो। संसारका धेरै सम्बन्धहरू जन्म, विवाह, सामाजिक दायित्व वा परिस्थितिले निर्माण गर्छन्। तर दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध जन्मसँगै जोडिएर आउने एउटा स्वाभाविक र भावनात्मक सम्बन्ध हो।

बाल्यकालमा सँगै खेलेका खेल, सँगै खाएका खाना, साना कुरामा गरेका झगडा, एकअर्कालाई जिस्क्याएका क्षण, आमाबुबाको गालीबाट जोगाउन गरेको सहयोग र सँगै बिताएका अनगिन्ती सम्झनाहरू यस सम्बन्धका अमूल्य सम्पत्ति हुन्।बाल्यकालमा सामान्य लागेका ती क्षणहरू समय बित्दै जाँदा जीवनका सबैभन्दा मूल्यवान् सम्झना बन्न पुग्छन्।

विवाहपछि दिदीबहिनी आ–आफ्नो घरपरिवारमा व्यस्त हुन्छन्। दाजुभाइ पनि आफ्नो पेसा, व्यवसाय र जिम्मेवारीमा लाग्छन्। भौगोलिक दूरी बढ्छ, भेटघाट कम हुन्छ, फोन र सामाजिक सञ्जालमा सीमित कुराकानी हुन सक्छ। तर भाइटीकाले ती सबै दूरीलाई केही समयका लागि भए पनि मेटाउने अवसर प्रदान गर्छ।दिदीले भाइको निधारमा टीका लगाउँदा केवल रङ लगाएकी हुँदिनन्, उसप्रतिको माया, आशीर्वाद र शुभकामना व्यक्त गरिरहेकी हुन्छिन्। भाइले दिदीको हातबाट टीका ग्रहण गर्दा केवल परम्परा पूरा गरिरहेको हुँदैन, उसले आफ्नो बाल्यकाल, परिवार र आत्मीयताको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा पुनः अनुभव गरिरहेको हुन्छ।

कहिलेकाहीँ वर्षौँदेखि नभेटिएका दाजुभाइ दिदीबहिनी भाइटीकाको दिन भेट्दा आँखामा आँसु आउँछ। त्यो आँसु दुःखको मात्र हुँदैन, प्रेम, सम्झना, खुसी र आत्मीयताको सम्मिश्रण हुन्छ।त्यसैले तिहारलाई केवल चाडपर्वको रूपमा होइन, मानवीय सम्बन्धलाई जीवन्त राख्ने एउटा सुन्दर अवसरका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

तिहारको चर्चा गर्दा एउटा संवेदनशील र महत्त्वपूर्ण पक्षलाई बिर्सनु हुँदैन। सबैका लागि भाइटीका समान रूपमा खुसीको अवसर मात्र हुँदैन। कसैका दाजुभाइ हुँदैनन्, कसैका दिदीबहिनी हुँदैनन्। कसैले जन्मदेखि नै दाजुभाइ वा दिदीबहिनीको अभाव महसुस गरेका हुन्छन् भने कसैले दुर्घटना, रोग वा अन्य कारणले आफ्ना प्रियजन गुमाएका हुन्छन्। कतिपयको दाजुभाइ वा दिदीबहिनी विदेशमा हुन्छन्। कतिपयको पारिवारिक सम्बन्ध राम्रो नहुन सक्छ।अरूका घरमा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई टीका लगाइदिएको, माला पहिर्‍याएको र खुसी साटेको दृश्य देख्दा दाजुभाइ वा दिदीबहिनी नहुने मानिसको मनमा पनि अनेकौँ भावना उत्पन्न हुन सक्छन्।यस्तो अवस्थामा तिहारको वास्तविक मर्मलाई अझ फराकिलो रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

यहाँ एउटा कुरा विशेष रूपमा बुझ्नुपर्छ—दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्ध केवल एउटै आमाबुबाबाट जन्मिएको जैविक सम्बन्धमा मात्र सीमित हुँदैन। माया, विश्वास, सम्मान, सहयोग र आत्मीयताबाट पनि दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीजस्तै सम्बन्ध निर्माण हुन सक्छ।

तिहारको महत्त्व धार्मिक पक्षमा मात्र सीमित छैन। यसले नेपाली समाजको सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक जीवनमा समेत उल्लेखनीय प्रभाव पारेको छ।

सामाजिक महत्त्व स् तिहारले परिवार, आफन्त, छिमेकी र समुदायबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। देउसीभैलो, सामूहिक पूजा, भेटघाट र शुभकामना आदानप्रदानले सामाजिक एकता र सहकार्यको भावना विकास गर्छ।

सांस्कृतिक महत्त्व स् तिहारले नेपाली मौलिक गीत, सङ्गीत, नृत्य, लोककला, परम्परा र संस्कारको संरक्षण गर्छ। देउसीभैलो यस पर्वको विशेष सांस्कृतिक पहिचान हो। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यो परम्पराले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति र पहिचानसँग जोड्छ।

प्राकृतिक महत्त्व स् काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गर्ने परम्पराले मानिसबाहेक अन्य जीवजन्तुको अस्तित्व र योगदानलाई पनि स्वीकार गर्छ। यसले प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व र पर्यावरणीय सन्तुलनको महत्त्व सम्झाउँछ।

आर्थिक महत्त्व स् तिहारका बेला फूल, माला, फलफूल, मिठाई, लत्ताकपडा, खाद्यान्न, सजावटका सामग्री र अन्य वस्तुको कारोबार बढ्छ। किसान, फूल उत्पादक, साना व्यवसायी, हस्तकला उद्यमी र व्यापारीहरूका लागि यो आर्थिक गतिविधिको महत्त्वपूर्ण समय हो।

मनोवैज्ञानिक महत्त्व स् तिहारले मानिसलाई दैनिक तनाव, कामको व्यस्तता र एक्लोपनबाट केही समय टाढा राखेर खुसी, उत्साह र सकारात्मकता प्रदान गर्छ। परिवारसँग समय बिताउन पाउनु मानसिक सन्तुष्टि र भावनात्मक स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

समय परिवर्तनसँगै तिहार मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। पहिले गाउँघरमा मादल, बाँसुरी र स्थानीय बाजागाजाका साथ देउसीभैलो खेलिन्थ्यो। अहिले आधुनिक धुन, विद्युतीय बाजा र रेकर्ड गरिएका गीतहरूले स्थान लिन थालेका छन्।पहिले दियो र पाला बालेर घर उज्यालो बनाइन्थ्यो भने अहिले विद्युतीय बत्ती र विभिन्न सजावटका सामग्री प्रयोग गरिन्छ। सञ्चार प्रविधिको विकाससँगै टाढा रहेका दाजुभाइ दिदीबहिनीले भिडियो कलबाट पनि टीका लगाउने र शुभकामना साट्ने गरेका छन्।परिवर्तन आफैँमा नराम्रो होइन। समयअनुसार परम्परामा केही परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो। तर परिवर्तनका नाममा मौलिकता, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचान हराउनु हुँदैन।

तिहार मनाउने क्रममा अनावश्यक तडकभडक, देखासिकी, आर्थिक प्रतिस्पर्धा, जुवातास, पटका तथा ध्वनि र वायु प्रदूषणजस्ता विकृतिलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ। चाडपर्वले मानिसलाई खुसी दिनुपर्ने हो, आर्थिक बोझ र सामाजिक प्रतिस्पर्धाको दबाब दिनु हुँदैन।देउसीभैलो खेल्दा पनि संस्कृतिको संरक्षण, सामाजिक सन्देश र मानवीय सद्भावलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। फूल र स्थानीय उत्पादनको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्दै स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ। तिहारको सार बाहिरी झिलिमिलीमा मात्र होइन, मानिसको मनभित्र बल्ने प्रेम, सद्भाव र सदाचारको उज्यालोमा छ।

तिहार हाम्रो इतिहास, धर्म, संस्कृति, प्रकृति र पारिवारिक सम्बन्धको सुन्दर सङ्गम हो। यसले हामीलाई धेरै कुरा सिकाउँछ। कागबाट सन्देशको महत्त्व, कुकुरबाट निष्ठा, गाईबाट पोषण र पवित्रता, गोरुबाट श्रमको सम्मान, गोवर्धनबाट प्रकृतिको संरक्षण र भाइटीकाबाट आत्मीयता तथा प्रेमको शिक्षा प्राप्त हुन्छ।

तिहारको पाँचदिने यात्राले मानिसलाई आफ्नो परिवारबाट सुरु गरेर समग्र प्रकृति र समाजसम्मको सम्बन्ध बुझ्न प्रेरित गर्छ। यस पर्वले हामीलाई आफू मात्र खुसी भएर पुग्दैन, आफू वरिपरिका प्राणी, आफन्त र समाज पनि खुसी हुनुपर्छ भन्ने मानवीय सन्देश दिन्छ।
विशेषगरी दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध तिहारको सबैभन्दा सुन्दर भावनात्मक सम्पत्ति हो। यो सम्बन्धमा कुनै हिसाबकिताब हुँदैन, कुनै लेनदेनको सर्त हुँदैन। कहिले झगडा, कहिले रिस, कहिले गुनासो र कहिले अथाह माया—यिनै विविध भावनाले यो सम्बन्धलाई जीवन्त बनाएका हुन्छन्।तर जीवन सधैँ एउटै रहँदैन। समयले मानिसलाई टाढा पुर्‍याउँछ, परिस्थितिले सम्बन्धमा दूरी ल्याउन सक्छ र कहिलेकाहीँ मृत्युले सधैँका लागि छुटाउँछ। त्यसैले सम्बन्धको मूल्य कुनै विशेष पर्वमा मात्र होइन, जीवनका हरेक दिन बुझ्न आवश्यक छ। दाजुभाइ दिदीबहिनीबीचको प्रेम टीकाको दिनमा मात्र होइन, दुःख पर्दा साथ दिने, अप्ठ्यारोमा सहयोग गर्ने, सफलतामा खुसी हुने र कमजोरीमा सम्झाउने व्यवहारमा देखिनुपर्छ।

दाजुभाइ नहुने दिदीबहिनी र दिदीबहिनी नहुने दाजुभाइले पनि आत्मीयताको अभाव महसुस गर्न नपर्ने गरी समाजले प्रेम र अपनत्वको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। किनकि सम्बन्धको सुन्दरता रगतमा मात्र होइन, भावनामा पनि हुन्छ।
अन्ततः तिहारको प्यार निधारमा लगाइएको सप्तरङ्गी टीका मात्र होइन, मनमा सजाइएको स्नेह हो। घरमा बालिएको दियो मात्र होइन, सम्बन्धमा बलिरहेको विश्वास हो। गलामा लगाइएको मखमली माला मात्र होइन, कहिल्यै नओइलाउने आत्मीयताको प्रतीक हो।।

हामीले तिहारलाई केवल एक दिनको उत्सव नबनाऔँ। यसको प्रेम, सद्भाव, सहिष्णुता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र पारिवारिक आत्मीयतालाई जीवनमा उतारौँ। किनकि घर उज्यालो बनाउन दियो चाहिन्छ, तर जीवन उज्यालो बनाउन माया चाहिन्छ। घर सजाउन फूल चाहिन्छ, तर सम्बन्ध सजाउन आत्मीयता चाहिन्छ। निधारमा टीका लगाउन रङ चाहिन्छ, तर मनमा प्रेम जगाउन खुला हृदय चाहिन्छ।

संस्कृति, परम्परा, आस्था, प्रकृति र पारिवारिक आत्मीयताको अनुपम उत्सव बनोस, सम्बन्धमा दूरी नहोस्, मनमा वैमनस्य नहोस्, परिवारमा विखण्डन नहोस् र समाजमा प्रेमको उज्यालो कहिल्यै ननिभोस्। तिहारले सबैलाइ प्यार गरोस शुभकामना ।