सन्दर्भ २०७९ सालको निर्वाचनको हो भर्खर मात्र म भारतको अध्ययन र बसाई सकेर नेपाल आएको ६ महिना जति भएको थियो र पहिलो पटक नेपालको निर्वाचन कार्ड बनाएको थिए । मलाई त्यो भन्दा पहिला को पनि नेपालको निर्वाचनको अनुभव नभएको भने होइन् विगतको चुनावमा मेरा दिवंगत जेठा दाजु राम बहादुर नेपालीको नाममा रा.ज.मो. का साथीहरुले बुथ क्याप्चर गरेर भोट हालेको मलाई थाहा थियो । जसको प्रत्यक्ष अनुभव मैले गरेको हो र देखेको पनि त्यो वेलाका रा.ज.मो. का चर्चित नेताहरु लिला थापा, चित्र वहादुर के.सी., परि थापा लगाएतका नेताहरुले बागलुङका धेरै ठाँउहरुमा बुथ क्याप्चर गरेर जीत हासिल गरेका हुन् यो सत्य हो र थियो जुन कुरा म निर्धक्कका साथ भन्न सक्छु । तर २०७९ को संघिय तथा संसदिय चुनावमा मलाई एउटा अफर आयो नेता थिय नेपाली काग्रेंसका, भोट हाम्रो पार्टीमा दिनुस तपाईको सबै परिवारले उनले भने, हामी तपाईहरुलाई रु. पचास हजार दिन्छौ भनेर । त्यो पार्टी थियो नेपाली काग्रेंस, र नेता स्थानीय स्तरका अध्यक्ष र म अहिले पो थाहा पाए किन मलाई रु. पचास हजार दिन खोजिएको रहेछ भनेर कुरा के रहेछ भने गाँउका सबै मतादाताहरुको भोटर आइडी कार्डहरु त नेताका हातमा रहेछन् र पैसाको लोभमा भोट माग्दा रहेछन् ल र्हेनुत चलन निर्वाचनको हालत के यो निर्वाचन पनि अछुतो होला त ? पक्कै पनि छैन ।

अब निर्वाचन कुनै पनि लोकतान्त्रिक प्रणालीको आधार हो भन्ने त्यो बेला मलाई सत्य लागेन र अहिले पनि लागेको छैन केहि देश र परिस्थितिमा होला तर हाम्रो समाजमा होइन् की हो ? यसले नागरिकहरूलाई आफ्ना नेता छान्ने, आफ्ना राजनीतिक रुचि व्यक्त गर्ने र सरकारलाई जवाफदेही बनाउने अवसर प्रदान गर्छ कि अवसरवादीहरु लाई अवसर तिर लाने दाउ दिन्छ यो निक्र्योल गर्न सकिएन र नेपाली जनतालाई अझै हम्मेहम्मे परेको अवस्था छ र हो । तर निर्वाचनको गुणस्तर केवल मतदान गर्ने कार्यबाट मात्र निर्धारण हुँदैन यो त स्वतन्त्रता र स्वतन्त्र कार्यशैलीमा भर पर्छ कि ? यो सम्पूर्ण निर्वाचन प्रक्रियाभरि निष्पक्षता, पारदर्शिता, सहभागिता, विश्वास र प्रभावकारी व्यवस्थापनमा निर्भर हुन्छ कि ? लोकतन्त्र सुदृढ बनाउन व्यापक सुधार र व्यवहारिक उपायमार्फत निर्वाचनको गुणस्तर सुधार गर्नु अत्यावश्यक छ र हो कि ? मेरो विचारमा निम्न क्षेत्रहरूले निर्वाचनको गुणस्तर अभिवृद्धि गर्ने महत्वपूर्ण उपायहरूलाई उजागर गर्छन् वा हुनुपर्ने हो वा होइन् केहि बेर सोचौ न है ।

बलियो कानुनी ढाँचा
स्पष्ट र व्यापक निर्वाचन कानुन गुणस्तरीय निर्वाचनको मेरुदण्ड हो लोकतन्त्रमा । कानुनले निर्वाचनसम्बन्धी प्रक्रिया, अधिकार, जिम्मेवारी र दण्ड–जरिवानाको व्यवस्था स्पष्ट गर्नुपर्छ । जब कानुनी प्रावधानहरू ठोस र अद्यावधिक हुन्छन्, तब अन्योल घट्छ, हेरफेर रोक्न मद्दत हुन्छ र सबै सरोकारवालाले एउटै नियम पालना गर्छन् तर बोलबाल वाललाईहरुलाई के कानुन बलियो हो त वा होइन् आधार इलाका भनेर आफ्नो राजनिति गर्ने हरुलाई यो कानुन के हो त उहि बुथ क्याप्चरको नाटक या युवाहरुको भविष्य माथिको खेलवाड ?

स्वतन्त्र निर्वाचन आयोग
स्वतन्त्र र निष्पक्ष निर्वाचन व्यवस्थापन निकाय अत्यावश्यक हुन्छ लोकतन्त्रमा तर अनुभव छ वा गर्नु भयो वा भएन । निर्वाचन आयोगले राजनीतिक दबाबबाट मुक्त भएर काम गर्नुपर्छ ताकि उसले निष्पक्ष रूपमा निर्वाचन सञ्चालन गर्न सकोस् मत पेटिका हेरफेर हुँदा र बुथ क्याप्चर हुदाँ सम्म या आयोग कहाँ हुन्छ होला ? जनविश्वास कायम राख्न यसको निर्णयलाई सबै राजनीतिक पक्षले सम्मान गर्नुपर्छ वा पर्दैन वा यो संवैधानिक अंग नै होइन ।

सही मतदाता दर्ता
विश्वसनीय र अद्यावधिक मतदाता सूचीले सबै योग्य नागरिकलाई मतदान गर्न सुनिश्चित गर्छ र दोहोरो नाम तथा जालसाजी रोक्छ । मतदाता विवरणको नियमित प्रमाणीकरण र सच्याइले निर्वाचन प्रक्रियाको विश्वसनीयता कायम राख्छ । हाल आसन्न निर्वाचनमा विपक्ष दलको भएकै कारण मेरो मतदाता नामावलीमा सपरिवार नामावलीमा नाम नै हटाइदिइयो यो कसको जिम्मेवारी हो ?

समावेशी सहभागिता
महिला, अल्पसंख्यक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र सीमान्तकृत समुदाय सहित सबै समूहका लागि निर्वाचन पहुँचयोग्य हुनुपर्छ । समावेशी सहभागिताले प्रत्येक आवाज प्रतिनिधित्व हुने सुनिश्चित गरी लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ । तर कुनै पनि दलले स्थानिय तहमा सबैलाई भेला गराई आफ्ना निति र कार्यक्रम प्रस्तुत गरिएको र गर्ने तिथि मिति घोषणा गरेको देखिएन ।

मतदाता शिक्षा र सचेतना
ज्ञानको अभावका कारण धेरै निर्वाचनसम्बन्धी समस्या उत्पन्न हुन्छन् । मतदान प्रक्रिया, अधिकार र कर्तव्यबारे जनचेतना अभियानले सूचित सहभागिता बढाउँछ र अवैध मत घटाउँछ तर पार्टीका झोलेहरु नै कसरी मतदान गर्ने भन्ने कार्यमा संलग्न देखिएका कारण निष्पक्ष चुनावको अपेक्षा कम छ ।

पारदर्शी उम्मेदवार मनोनयन
उम्मेदवार छनोट प्रक्रिया पारदर्शी र स्पष्ट मापदण्डमा आधारित हुनुपर्छ र थियो तर पहँुच वालाका कारण यो हुन सकेन र फेरी कुलीन वर्ग नै हावी हुने पक्का छ । राजनीतिक दलहरूले सक्षम र नैतिक व्यक्तिहरूलाई अघि सार्दा नेतृत्वको गुणस्तर सुधार हुन्छ र हुने थियो तर हुन अव सकेन र सक्ने अवस्था रहेन ।

नैतिक प्रचार–प्रसार अभ्यास
प्रचार अभियान व्यक्तिगत आक्रमण वा गलत सूचनाभन्दा नीतिगत मुद्दा र सार्वजनिक सरोकारमा केन्द्रित हुनुपर्छ र पर्थो तर राज्यका मुल सरोकारका विषयहरु नै समेटिएको जस्तो लागेन र हुदैनन् पनि । नैतिक प्रचारले विश्वास बढाउँछ र मतदातालाई तर्कसंगत निर्णय लिन प्रेरित गर्छ तर तार्किता हामी मतदातामा कमि छ ।

चुनावी खर्चको नियमन
अनियन्त्रित खर्चले अनुचित लाभ सिर्जना गर्न सक्छ जसले पछि भ्रष्ट नेता र नेतृत्व लाई जन्म दिन्छ त्यो पक्का हो । चुनावी खर्चमा सीमा तोक्नु र वित्तीय स्रोत सार्वजनिक गर्न अनिवार्य गर्नुले भ्रष्टाचार र अनुचित प्रभाव घटाउँछ तर अवैध रुपमा आउने दान र चन्दाको लेखाजोखा र पार्टीले असुल्ने लेभीको लेखाजोखा कसरी र कसले गर्ने यो एउटा समस्या हो ।

समान मिडिया पहुँच
सबै उम्मेदवार र दललाई मिडिया प्लेटफर्ममा समान अवसर मिल्नुपर्छ । सन्तुलित समाचारले मतदातालाई विविध दृष्टिकोण सुन्न र सूचित निर्णय गर्न मद्दत गर्छ तर हाम्रो कमजोरी आफ्नो मिडिया बनाउने र त्यो मिडिया मार्फत प्रसारण गर्ने गराउने रहेको र अन्यलाई पाखा लगाई अल्पमतमा पार्ने खालको जुन नियत छ त्यो प्रवृतीलाई खारेज गरौँ कि ?

गलत सूचनाविरुद्ध कदम
भ्रामक सूचनाले मतदातालाई गलत दिशामा लैजान सक्छ र नतिजा विकृत गर्न सक्छ जुन आज सामाजिक सञ्जालहरुमा देखिएका छन् यसका लागी सेन्सरसिपको व्यवस्था गरौँ बन्देज नै होइन् फेरी अर्को विद्रोहको मोड नआवोस् । तथ्य जाँच र अफवाह रोक्न निकाय, मिडिया र नागरिक समाजबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ र त्यसलाई निष्पक्ष बनाइयोस् । सामाजिक सञ्जाल ह्याकरहरुबाट टाढा र मर्यादित बनाइयोस् ।

सुरक्षासहित प्रविधिको प्रयोग
मतदाता डाटाबेस वा मतदान मेसिनजस्ता विद्युतीय प्रणालीले दक्षता बढाउन सक्छन् । तर ह्याकिङ वा हेरफेर रोक्न ती सुरक्षित, पारदर्शी र लेखापरीक्षणयोग्य हुनुपर्छ । डाटाबेसमा आधारित रहेर कुनै पनि पिन कोड भित्र बस्ने मानिसका डाटालाई एस एम एस सुट आउट बाट ह्याक गरि मतदान परिणाम उल्टिाउन सकिन्छ र समग्र निर्वाचन प्रणालीमा आधात पुग्दछ ।

निर्वाचन कर्मचारीको तालिम
राम्ररी प्रशिक्षित मतदान कर्मचारीले मतदान केन्द्र प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्छन्, त्रुटि घटाउँछन् र मतदातालाई उचित सहयोग गर्छन् । निरन्तर तालिमले व्यावसायिकता बढाउँछ तर केहि पैसाको लोभमा बुथ क्याप्चर गर्न दिने र आफ्नो क्षेत्रमा परेका खण्डमा आफ्ना पार्टीकालाई सहयोग गर्ने पनि यी नै हुन ।

मतपत्रको सुरक्षित व्यवस्थापन
मतपत्र छपाई, ढुवानी, मतदान र गणनाका क्रममा हेरफेर हुन नदिन सुरक्षा आवश्यक हुन्छ । उचित सिलबन्दी, अनुगमन र अभिलेखीकरणले अखण्डता सुनिश्चित गर्छ यसका लागि सुरक्षा निकायमा सेना तत्पर छ तर प्रहरी प्रसाशन होइन् यो त नेपालको एक बेइमान र भ्रष्ट संस्था मध्य एक हो उदाहरणका लागी गाई काटेर खानेलाई जरिमाना तिराई राजस्व नै नकाटी दुई पटक जेल हालेको उदाहरण म संग छ ।

पर्यवेक्षकहरूको उपस्थिति
आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यवेक्षक (यी हस्तक्षेपकर्ता मात्र हुन्) हरूले निष्पक्षता र पारदर्शिता अनुगमन गर्न मद्दत गर्छन् । उनीहरूको प्रतिवेदनले जनविश्वास बढाउँछ र सुधारका क्षेत्र पहिचान गर्छ ।

शान्तिपूर्ण निर्वाचन वातावरण
हिंसा र डर–धम्कीले मतदाता सहभागिता घटाउँछ । नागरिकले निडर भई मतदान गर्न सक्ने वातावरण सुनिश्चित गर्न सुरक्षा व्यवस्था हुनुपर्छ तर दलहरुले पालेका नाइके, भरौटे, गुण्डा, मुन्द्रेका आडमा चुनावमा लडिन्छ यो पक्का हो र इतिहास छ ।

मतदान केन्द्रको पहुँचयोग्यता
मतदान केन्द्रहरू सहज स्थानमा र विशेष गरी ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि पहुँचयोग्य हुनुपर्छ । सजिलो पहुँचले मतदान प्रतिशत बढाउँछ ।

प्रभावकारी मतदान प्रक्रिया
सरल र सुव्यवस्थित प्रक्रियाले लामो लाइन र अन्योल घटाउँछ । राम्रो व्यवस्थापनले मतदान अनुभव सहज र सकारात्मक बनाउँछ तर आधार इलाकाहरुमा दलहरुले जसको लाठी उसको भैसीँको सिद्धान्त लागु गरेको पाइन्छ ।

गोप्य मतदानको संरक्षण
मतको गोपनीयता लोकतन्त्रको आधारभूत सिद्धान्त हो । मतदाताले कुनै व्यक्ति वा समूहको दबाबबिना स्वतन्त्र रूपमा छनोट गर्न सक्नुपर्छ तर लाइनमा वसेका मतदाताहरुलाइृ विचौलियाहरुले नै मतदानका लागि अन्योलको अवस्था सिर्जना गर्ने हुनाले अधिकतम मत बदर हुने वा खेर जाने गर्दछन् ।

पारदर्शी मतगणना
मतगणना उम्मेदवारका प्रतिनिधि र पर्यवेक्षकको उपस्थितिमा खुला रूपमा हुनुपर्छ । पारदर्शिताले शंका र विवाद कम गर्छ, मत गणनामा सकेसम्म कम राजनैतिक दलका प्रतिनिधिलाई समावेश गराइनु आवश्यक छ जसले अनावश्यक होहल्लालाई कम गर्दछ ।

नतिजाको समयमै घोषणा
नतिजा सार्वजनिक गर्न ढिलाई हुँदा अन्योल र अविश्वास बढ्छ । सही र छिटो घोषणा गर्दा विश्वसनीयता कायम रहन्छ तर नतिजा सहि र वास्तिवकतामा आधारित हुनु जरुरी छ जसले शंकाको बाटो उत्पन्न नगरोस् ।

प्रभावकारी विवाद समाधान संयन्त्र
निर्वाचनसम्बन्धी उजुरी समाधान गर्न स्पष्ट र निष्पक्ष प्रणाली हुनुपर्छ। छिटो र निष्पक्ष निर्णयले विवाद बढ्न दिँदैन ।

राजनीतिक दलहरूको जवाफदेहिता
दलहरूले आन्तरिक रूपमा लोकतान्त्रिक सिद्धान्त पालना गर्नुपर्छ र निर्वाचन कानुनको सम्मान गर्नुपर्छ । जिम्मेवार व्यवहारले समग्र निर्वाचन गुणस्तर सुधार्छ ।

नागरिक संलग्नता र नागरिक समाजको सहभागिता
नागरिक समाज संस्थाहरूले मतदाता शिक्षा, अनुगमन र सुधारको पैरवी गर्न सक्छन् । उनीहरूको सहभागिताले लोकतान्त्रिक संस्कार बलियो बनाउँछ ।

निरन्तर निर्वाचन सुधारः सामाजिक र प्राविधिक परिवर्तनसँगै निर्वाचन प्रणाली पनि विकसित हुनुपर्छ । नियमित मूल्याङ्कन र सुधारले नयाँ चुनौती सम्बोधन गर्छ ।

जनविश्वास निर्माण
कुनै पनि निर्वाचनको सफलता नागरिकको विश्वासमा निर्भर हुन्छ । सम्पूर्ण प्रक्रियाभरि पारदर्शिता, निष्पक्षता र जवाफदेहिताले दीर्घकालीन विश्वास निर्माण गर्छ ।

निष्कर्ष
निर्वाचनको गुणस्तर सुधार सरकारका निकाय, राजनीतिक दल, नागरिक समाज, मिडिया र नागरिक सबैको साझा र निरन्तर जिम्मेवारी हो । उच्च गुणस्तरको निर्वाचनले नेतृत्व वास्तवमै जनइच्छा अनुसार चयन भएको सुनिश्चित गर्छ र शासनलाई जवाफदेही बनाइराख्छ । कानुनी ढाँचा सुदृढ बनाउने, पारदर्शिता सुनिश्चित गर्ने, नैतिक व्यवहार प्रवद्र्धन गर्ने र समावेशी सहभागिता बढाउने प्रयासले राष्ट्रहरूले आफ्नो निर्वाचन प्रणालीको विश्वसनीयता अभिवृद्धि गर्न सक्छन् । जब निर्वाचन स्वतन्त्र, निष्पक्ष र विश्वासयोग्य हुन्छ, तब यसले केवल नेता चयन मात्र गर्दैन, लोकतान्त्रिक मूल्य, सामाजिक स्थिरता र राष्ट्रिय विकासलाई समेत सुदृढ बनाउँछ ।