देशले राजनैतिक निकास पायो अब आर्थिक वृद्धि र स्थिरतातिर मोडिन जरुरी छ । त्यसको एक शाखाका रुपमा औद्योगिक डिजाइन एक व्यावहारिक तथा सिर्जनात्मक विधा हो । जसले उत्पादन, प्रणाली र सेवाहरूलाई योजना बनाउने, विकास गर्ने र सुधार गर्ने काममा केन्द्रित हुन्छ ताकि ती उपयोगी, कार्यकुशल, किफायती र वातावरणमैत्री बन्न सकून् । तर, विगत एक हप्ताबाट गण्डकी प्रदेशका विभिन्न औद्योगिक क्षेत्रहरुको भ्रमण र त्यसको व्याख्या तथा विश्लेशणमा एउट सानो अध्ययन र निचोडमा पुग्ने मौका मिल्यो । जसमा नाम नखुलाउने स्रोतहरुमा एक कामदारको रुपमा मैले काम गरे केही समयका लागि । जसमा मलाई जान्नु थियो कि हाम्रा कामदारहरु कति प्रविधिमैत्री छन्, प्रविधिक छन्, समय सीमाको पालना कति गर्दछन र प्रविधिको गुणात्मकतालाई आत्मसाथ गरी काम गर्छन् वा नाँइ ? तर मेरो अनुभव र विगतमा मैले गरेका र गर्ने गरको कामका ठिक विपरित नतिजा आयो । जसले मलाई निरास त बनायो साथै अबको केही वर्ष पनि यि प्रक्रिया जारी रहने र कुल उत्पादन क्षमता र जिडिपीमा धेरै परिवर्तन वा प्रतिव्यक्ति आएमा ठुलो अपेक्षा नगर्दा राम्रो हुन्छ भन्ने मेरो तर्क रह्यो । निर्वाचनपछि नयाँ सरकार गठन हुँदा यसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण जिम्मेवारीमध्ये एक स्थानीय स्रोतहरू जस्तैः वन, पानी, भूमि, खनिज, कृषि उत्पादन, परम्परागत सीप र मानव श्रमको प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्नु हो हुन्छ र होला । तर व्यवस्थापनका कठिनाईहरुलाई पहिचान गरि मनोविज्ञानमा सुधार आउन सकेन भने आशातित परिवर्तनहरुमा ठुलो परिवर्तन देखिदैन् । आउनुहोस् हरेक पक्षलाई औद्योगिक डिजाइनले रूपान्तरणकारी भूमिका खेल्न सक्छ, भन्ने तर्कसहित व्याख्या गरौ ।

१. स्थानीय स्रोत व्यवस्थापन केवल स्रोत संरक्षण गर्ने विषय मात्र होइन, तिनीहरूलाई बुद्धिमत्तापूर्वक प्रयोग गरी समुदायले आयआर्जन गर्न, जीवनस्तर सुधार गर्न र वातावरणलाई एकैसाथ जोगाउन सक्ने बनाउने प्रक्रिया पनि हो । डिजाइन सोचले यस लक्ष्यमा योगदान पु¥याउँछ, किनकी यसले प्रयोगकर्ताको आवश्यकता बुझ्ने, उपलब्ध स्रोत पहिचान गर्ने र स्थानीय अवस्थासँग मेल खाने व्यावहारिक समाधान विकास गर्ने काम गर्छ । समुदायमा आधारित स्रोत व्यवस्थापनका नमुनाहरूले देखाउँछन् कि जब मानिसहरू आफ्नो जीविकोपार्जनसँग सम्बन्धित प्रणालीहरूको योजना र डिजाइनमा सहभागी हुन्छन्, तब नतिजा अझ दिगो र सामाजिक रूपमा स्वीकार्य हुन्छ । यस्तो सहभागितामूलक दृष्टिकोणले समुदायलाई आत्मनिर्भर बन्न र द्वन्द्व वा वातावरणीय क्षति बिना आफ्ना स्रोत व्यवस्थापन गर्न सहयोग पु¥याउँछ । तर स्थानीय जनशक्तिमा चेतनाको कमि देखियो । व्यवस्थापन पक्ष फितलो र स्रोत र साधनका अभावका कारण एउटै कामको व्यवस्थापनमा दोहोरो पँुजी र समयको लगानीले औद्योगिक व्यवस्थापन कमजोर धरातलमा छ ।

२. निर्वाचनपछि नयाँ नेतृत्व प्रायः रोजगारी सिर्जना, पूर्वाधार विस्तार, औद्योगिक वृद्धि र गरिबी न्यूनीकरण जस्ता विकास एजेण्डामा केन्द्रित हुन्छ र हुनुपर्छ । औद्योगिक डिजाइनले कच्चा वा कम प्रयोग भएका स्थानीय स्रोतहरूलाई मूल्य अभिवृद्धि भएका उत्पादनमा रूपान्तरण गरेर यी लक्ष्यहरूलाई सहयोग पु¥याउँछ । नेपालजस्ता देशहरूमा धेरै ग्रामीण अर्थतन्त्र वनजन्य वस्तु, कृषि उत्पादन र परम्परागत हस्तकला जस्ता प्राकृतिक स्रोतहरूमा निर्भर छन् । यी स्रोतहरूलाई आधुनिक डिजाइन प्रविधिसँग संयोजन गर्दा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारका लागि प्रतिस्पर्धी उत्पादनमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ । यस प्रक्रियाले आय बढाउनुका साथै दिगो संकलन र जिम्मेवार उत्पादन अभ्यासलाई पनि प्रोत्साहन गर्छ । तर, अबको औद्योगिक व्यवस्थापन र डिजाइनमा प्रविधि, प्राविधिज्ञ, समय, पुँजी, र सबै प्रकारका जनशक्तिको समागम हुनु जरुरी छ । जसमा स्थानीय स्तरका उद्योगहरुको संरक्षण गर्दै एमएनसिहरुमा ध्यान दिन जरुरी छ ।

३. उदाहरणका लागि, लोक्ताको बोक्राबाट हस्तनिर्मित कागज उत्पादन गर्ने नेपालको परम्परागत उद्योगले स्थानीय स्रोतलाई डिजाइन र उद्यमशीलतामार्फत कसरी दिगो रूपमा व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ भन्ने देखाउँछ । लोक्ता कागज उद्योग वन स्रोत, स्थानीय सीप र वातावरणमैत्री संकलन विधिमा आधारित छ र यसको विशिष्ट उत्पादनका कारण अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चिनिन थालेको छ । यस स्रोतको दिगो व्यवस्थापनका लागि बजार माग र संरक्षणबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ, जसले डिजाइन र स्रोत व्यवस्थापनले आर्थिक र पारिस्थितिक स्थिरता दुवै कायम राख्न मिलेर काम गर्न सक्छन् भन्ने देखाउँछ । निर्वाचनपछि सरकारले नीति, तालिम र पूर्वाधारमार्फत यस्ता उद्योगलाई समर्थन गर्दा औद्योगिक डिजाइन ग्रामीण अर्थतन्त्र सुदृढ गर्ने महत्वपूर्ण साधन बन्छ ।

४. औद्योगिक डिजाइनले नवीकरणीय ऊर्जाका समाधानहरूमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउँछ, जुन विकासोन्मुख क्षेत्रहरूमा स्थानीय स्रोत व्यवस्थापनका लागि अत्यावश्यक हुन्छ । नेपालले ग्रामीण जीविकोपार्जन सुधार गर्न सूक्ष्म जलविद्युत, सौर्यबत्ती र हाइब्रिड ऊर्जा प्रणालीजस्ता नवीकरणीय प्रविधिहरू प्रवद्र्धन गरेको छ । राष्ट्रिय निकाय र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारद्वारा समर्थित परियोजनाहरूले ग्रिड बाहिर रहेका सयौँ समुदायलाई स्थानीय रूपमा व्यवस्थापित ऊर्जा प्रणालीमार्फत विद्युत पहुँच उपलब्ध गराएका छन् । यस्ता पहलहरूले केवल ऊर्जा उपलब्ध गराउनु मात्र होइन, समुदायभित्र साना उद्यम र हरित रोजगारी पनि सिर्जना गर्छन् । यस्ता प्रविधिहरूलाई किफायती, मर्मतयोग्य र स्थानीय भूगोल अनुकूल बनाउने डिजाइनले दिगो स्रोत उपयोगमा औद्योगिक डिजाइनको प्रत्यक्ष प्रभाव देखाउँछ । तर स्थानीय स्तरका साना, घरेलु, मझौला तथा अन्य उद्योगहरुलाई विस्थापन गर्ने नीति लिनु राष्ट्रयपुँजी निर्माणका लागी गलत बाटो हुन सक्छ र यसले देशलाई दिर्घकालिन गरिबीतिर धकेल्नेछ ।

५. यसको व्यावहारिक उदाहरण ग्रामीण घरपरिवारमा प्रयोग हुने केरोसिन बत्तीलाई प्रतिस्थापन गर्ने सौर्य प्रकाश प्रणालीको विकास हो । साना सौर्य प्यानल, ब्याट्री र एलईडी बत्ती जस्ता सरल अवयव समेटिएका यी प्रणालीहरूको सोचविचारसहितको डिजाइनले गाउँलेलाई इन्धन खर्च बचत गर्न, घरभित्रको प्रदूषण घटाउन र सुरक्षा सुधार गर्न सहयोग पु¥याउँछ । स्थानीय उत्पादन, मर्मत तालिम र सेवा केन्द्रहरूले थप रोजगारी सिर्जना गरी स्थानीय अर्थतन्त्र सुदृढ बनाउँछन् । यस्तो डिजाइन–आधारित समाधानले स्रोत व्यवस्थापनले वातावरणीय क्षति घटाउँदै जीवनस्तर सुधार गर्न सक्ने देखाउँछ ।

६. निर्वाचनपछि सरकारहरूले प्रायः पूर्वाधार र आवास विकासलाई प्राथमिकता दिन्छन् । औद्योगिक डिजाइनका सिद्धान्तहरूले दिगो निर्माण सामग्रीको प्रयोग, ऊर्जा–कुशल संरचना र फोहोर व्यवस्थापन प्रणालीको मार्गदर्शन गर्न सक्छन् । निष्क्रिय सौर्य डिजाइन, पानीको कुशल प्रयोग र छत खेतीजस्ता हरित भवन प्रविधि प्रवद्र्धन गर्ने पहलहरूले बढ्दो सहरी माग पूरा गर्दै स्रोत संरक्षण गर्न सकिने देखाउँछन् । स्थानीय रूपमा उपलब्ध सामग्री र मौसमअनुकूल वास्तुकलालाई प्रोत्साहन गर्दा आयातित स्रोतमा निर्भरता घट्छ र स्थानीय आपूर्ति शृंखला सुदृढ हुन्छ ।

७. स्थानीय स्रोत व्यवस्थापनमा औद्योगिक डिजाइनको अर्को महत्वपूर्ण आयाम परिपत्र अर्थतन्त्र (सर्कुलर इकोनोमी)को अवधारणा हो, जसले फोहोर घटाउने, सामग्री पुनः प्रयोग गर्ने र उत्पादनको आयु लम्ब्याउनेमा जोड दिन्छ । नेपालमा डिजाइनर र उद्यमीहरूले पुर्नचक्रित कपडा, कागज र जैविक फोहोरबाट उत्पादन सिर्जना गर्दै हरित रोजगारीका नयाँ अवसर खोलिरहेका छन् । दिगो सामग्री स्रोत छनोट, जीवनचक्र मूल्यांकन र वातावरणमैत्री प्याकेजिङ जस्ता सीपहरू उदीयमान उद्योगका लागि आवश्यक बन्दै गएका छन् । निर्वाचनपछि सरकारले यस्ता पहलहरूलाई प्रवद्र्धन गर्दा अर्थतन्त्र दिगोतर्फ रूपान्तरण हुन मद्दत पुग्छ र वातावरणीय दबाब घट्छ । तर उद्योगहरुमा समय व्यवस्थापन एक चक्र देखियो काममा ढिलासुस्ती, इन्टरनेटको चक्कर, सामाजिक सञ्जाल र त्यहाँ आउने विभिन्न विचार तथा कुविचार आदीले उत्पादन समय बर्बाद पारेको देखियो भने काममा उत्पादनशिल समय खेर गएको देखियो । जसको व्यवस्थापनका लागी प्रसाशन संयम गैर जिम्मेवार देखियो ।

८. औद्योगिक डिजाइनले कृषि स्रोत व्यवस्थापनलाई पनि सुदृढ बनाउँछ, जसका लागि उपकरण, भण्डारण प्रणाली, प्रशोधन प्रविधि र बजार पहुँचका संयन्त्र सुधार गरिन्छन् । नेपालका कृषि अनुसन्धान संस्थाहरूले किसानको स्थानीय अवस्थासँग मेल खाने अनुकूल प्रविधि विकास गर्दै खाद्य सुरक्षा, व्यावसायीकरण र वातावरणीय दिगोपनामा ध्यान दिएका छन् । स्थानीय रूपमा उपलब्ध सामग्री प्रयोग गर्दा ढुवानी लागत घट्छ, स्थानीय बजारलाई समर्थन मिल्छ र साझा स्वामित्वको भावना विकसित हुन्छ । मर्मत कार्यक्रम र साझा स्रोत प्रणालीहरूले उत्पादनको आयु लम्ब्याएर फोहोर घटाउँछन्, जसले दीर्घकालीन दिगोपनामा योगदान पु¥याउँछ । यस्ता दृष्टिकोणहरूले सार्वजनिक स्रोत व्यवस्थापनमा नागरिक सहभागिता र जवाफदेहिता बढाएर लोकतान्त्रिक विकास लक्ष्यसँग मेल खान्छन् । तर ग्रामिण विकासका पि.आर.ए र पि.पि.ए. माध्यमहरुमा जनसहभागिताको कमि देखियो जसका कारण विकासले लक्षित वर्गलाई समेटन नसकेको र बजार व्यवस्थापनमा कठिनाइ देखियो ।

९. ग्रामीण र पहाडी क्षेत्रहरूमा औद्योगिक डिजाइनले पानी व्यवस्थापन, सरसफाई र वातावरण संरक्षणमा पनि भूमिका खेल्छ । डिजाइन–आधारित सामुदायिक पहलहरूले पानीको गुणस्तर निगरानी र जलाधार व्यवस्थापनमा नागरिकलाई सहभागी गराउँदा स्रोत संकट रोक्न र जनचेतना बढाउन सकिने देखाएका छन् । यस्ता प्रणालीहरूले पानीसम्बन्धी जानकारीलाई साझा सामुदायिक सम्पत्तिको रूपमा व्यवहार गरी संरक्षणप्रति सामूहिक जिम्मेवारी प्रोत्साहित गर्छन् । निर्वाचनपछि सरकारले यस्ता सहभागितामूलक डिजाइन संरचनालाई समर्थन गर्दा विश्वास निर्माण हुन्छ र विकास परियोजनाहरू दीर्घकालसम्म प्रभावकारी रहन्छन् । औद्योगिक डिजाइन जैविक विविधता संरक्षण र दिगो उद्यम विकाससँग पनि जोडिएको छ । नेपालमा काम गर्ने संस्थाहरूले जैविक स्रोतको जिम्मेवार प्रयोग गर्दै ग्रामीण जीविकोपार्जन सुधार गर्ने समुदाय–आधारित उद्यमहरू प्रवद्र्धन गरेका छन् । यो प्रविधि र पक्रियालाई निरन्तरता दिन जरुरी हो ।

१०. ऊर्जा क्षेत्रको विकासले पनि स्थानीय स्रोत व्यवस्थापनमा डिजाइनको समर्थन कसरी हुन्छ भन्ने स्पष्ट पार्छ । नवीकरणीय ऊर्जा प्रवद्र्धन गर्ने निकायहरूले जीवनस्तर सुधार्ने, वातावरण जोगाउने र व्यावसायिक रूपमा सम्भाव्य उद्योग सिर्जना गर्ने प्रविधि अघि बढाउने लक्ष्य राख्छन् । सरकारी र निजी क्षेत्रको सहकार्यमा जलविद्युत विस्तारले प्राकृतिक जल स्रोतलाई रणनीतिक रूपमा व्यवस्थापन गर्दा राष्ट्रिय आर्थिक सम्पत्तिमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्ने देखाउँछ । निर्वाचनपछि यस्ता क्षेत्रहरूमा नीति निर्देशनले स्रोतहरू जनहितका लागि कति प्रभावकारी रूपमा उपयोग हुन्छन् भन्ने निर्धारण गर्छ । तर अध्ययनका क्रममा तल्लो लेभलको लाइफ जिउन बाध्य पार्ने औद्योगिक परम्परा, शोषण, दमन, ज्यालाको अभाव, कम ज्याला, श्रमको शोषण जस्ता क्रियाकलापले श्रमिकलाई काममा मन नलाग्ने, समयको सहि सदुपयोग नगर्ने र उत्पादन र उत्पादकत्वमा कमी आउने जस्ता समस्याहरु देखिए वा देखायो यो उद्योग तथा शैक्षिक रुपमा बराबर देखियो ।

११. औद्योगिक डिजाइनले साना तथा मझौला उद्यमहरूलाई पनि प्रभाव पार्छ, जुन स्थानीय आर्थिक सहनशीलताका लागि अत्यावश्यक हुन्छन् । सूक्ष्म जलविद्युत परियोजनाबाट प्राप्त विद्युत पहुँचले पहिले अलग्गिएका क्षेत्रहरूमा कार्यशाला, फर्निचर निर्माण, खाद्य प्रशोधन र अन्य ग्रामीण उद्योगहरूको वृद्धि सम्भव बनाएको छ । यसले पूर्वाधारसँगै उपयुक्त उत्पादन र प्रणाली डिजाइन जोडिँदा उद्यमशीलता प्रवद्र्धन भई ग्रामीण क्षेत्रबाट बसाइसराइ घटाउन मद्दत हुने देखाउँछ । अर्को महत्वपूर्ण पक्ष परम्परागत ज्ञान र आधुनिक प्रविधिको एकीकरण हो । स्थानीय समुदायसँग सामग्री, मौसम र पारिस्थितिक सन्तुलनबारे गहिरो समझ हुन्छ । औद्योगिक डिजाइनले सांस्कृतिक पहिचान नष्ट नगरी यस ज्ञानलाई विस्तारयोग्य उत्पादन र सेवामा रूपान्तरण गर्छ । तर नेपाली समाज र उद्योगमा ३ आरको सिद्धान्त कम र दोहनको सिद्धान्त बढि देखियो जसका कारण भारतिय कम्पनीहरुले फाइदा लिएको पाइयो ।

१२. निर्वाचनपछि सरकारले नयाँ नीति, बजेट र विकास प्राथमिकताहरू ल्याउँछ होला । यदि यी योजनामा औद्योगिक डिजाइन समावेश गरियो भने यसले स्रोत नक्साङ्कन, उत्पादन विकास, पूर्वाधार योजना र सीप विकास कार्यक्रमलाई मार्गदर्शन गर्न सक्छ होला । स्थानीय स्रोतलाई दिगो उद्योगमा रूपान्तरण गर्न सक्षम जनशक्ति तयार पार्न डिजाइन, इन्जिनियरिङ र उद्यमशीलतामा शिक्षा तथा तालिम आवश्यक हुन्छ । र, हो । युवालाई डिजाइन सोच, प्रोटोटाइपिङ र डिजिटल उपकरणमा तालिम दिँदा उनीहरूले स्थानीय चुनौती अनुकूल नवीन समाधान सिर्जना गर्न सक्छन् । भूकम्प, बाढी र पहिरोको जोखिम हुने देशमा औद्योगिक डिजाइनले विपद् सहनशीलता बढाउन पनि सहयोग गर्छ । स्थानीय रूपमा डिजाइन गरिएका आवास प्रणाली, आपतकालीन उपकरण र पूर्वसूचना साधनले जोखिम घटाउन सक्छन् । दिगो स्रोत व्यवस्थापनले पुननिर्माणका क्रममा सामग्रीको कुशल प्रयोग र नाजुक पारिस्थितिकीको संरक्षण सुनिश्चित गर्छ । जसको देश विकासको भिजन र राष्ट्र निर्माणमा एक जुटता देखाउन जरुरी छ निर्वाचन पछिको ध्रुविकरणलाई एकत्रित गर्न पनि ।

१३. तर विगत एक शताव्दीसम्म त हामी भएनौं तर अब आर्थिक रूपमा औद्योगिक डिजाइनले मूल्य अभिवृद्धि बढाउँछ । कच्चा पदार्थ मात्र निर्यात गर्नुको सट्टा समुदायले तयार वा अर्धतयार वस्तु उत्पादन गर्दा उच्च मूल्य प्राप्त हुन्छ । यस परिवर्तनले राष्ट्रिय व्यापार सन्तुलन सुदृढ बनाउँछ र आयातमा निर्भरता घटाउँछ । सामाजिक रूपमा यसले कारीगर र प्राविधिकदेखि इन्जिनियर र उद्यमीसम्म विभिन्न सीपस्तरमा रोजगारी सिर्जना गर्छ । वातावरणीय रूपमा यसले ऊर्जा, पानी र कच्चा पदार्थको कुशल प्रयोग प्रवद्र्धन गरी प्रदूषण र फोहोर घटाउँछ । राजनीतिक रूपमा निर्वाचनपछि स्थानीय स्रोत व्यवस्थापनमा औद्योगिक डिजाइन एकीकृत गर्दा पारदर्शिता र जवाफदेहिता बढ्छ । समुदायको सहभागितासहित डिजाइन गरिएका परियोजनामा नागरिकले परिणाम अनुगमन गर्न सक्छन् र स्रोत दुरुपयोग नहोस् भन्ने सुनिश्चित गर्न सक्छन् । यसले लोकतान्त्रिक शासन सुदृढ गर्दै संस्थाप्रति जनविश्वास बढाउँछ । विकास केवल प्रशासनिक काम नभई साझा जिम्मेवारी बन्छ ।

१४. सीमित औद्योगिक पूर्वाधार, उन्नत उत्पादन प्रविधिको अभाव, पर्याप्त डिजाइन शिक्षा नहुनु र सरकार–निजी क्षेत्रबीच कमजोर समन्वयले प्रगति ढिलो बनाउन सक्छ । आर्थिक सीमितता र बौद्धिक सम्पत्ति संरक्षणबारे कम चेतनाले पनि नवप्रवर्तनलाई निरुत्साहित गर्छ । यी समस्याको समाधानका लागि दीर्घकालीन नीतिगत प्रतिबद्धता, अनुसन्धान तथा विकासमा लगानी र शैक्षिक संस्था तथा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारसँग सहकार्य आवश्यक हुन्छ । यी चुनौती हुँदाहुँदै पनि सम्भावना ठूलो छ । नेपालसँग प्रशस्त प्राकृतिक स्रोत, समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा र सिर्जनात्मक तथा प्राविधिक क्षेत्रमा संलग्न हुन इच्छुक युवा जनशक्ति छ । निर्वाचन पछिका विकास रणनीतिमा औद्योगिक डिजाइन समावेश गरिँदा दिगो उद्योग प्रवद्र्धन, स्थानीय अर्थतन्त्र सुदृढीकरण र जीवनस्तर सुधार सम्भव हुन्छ । दिगो उत्पादन, नवीकरणीय ऊर्जा प्रणाली, समुदाय–आधारित उद्यम र सहभागितामूलक योजनामार्फत औद्योगिक डिजाइनले भविष्यका पुस्ताले निर्भर रहने स्रोतहरू जोगाउँदै समुदायलाई आत्मनिर्भरतातर्फ अघि बढाउन मद्दत गर्दछ ।