नेपालको २०८२ सालको आम निर्वाचन देशको लोकतान्त्रिक इतिहासमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण मोडमध्ये एकका रूपमा व्यापक रूपमा हेरिएको छ देशीविदेशी सञ्चार माध्यमहरुमा र सामाजिक सञ्जालहरुमा पनि । धेरै वर्षसम्म राजनीतिक अस्थिरता, गठबन्धन सरकारका संघर्षहरू र परम्परागत राजनीतिक दलहरूप्रति बढ्दो असन्तुष्टिपछि नेपालका नागरिकहरू, विशेष गरी युवा पुस्ताले शासन प्रणालीमा ठूलो परिवर्तनको माग गरे । यो निर्वाचन केवल राजनीतिक दलहरूबीचको प्रतिस्पर्धा मात्र थिएन, बरु यसले गहिरो सामाजिक, पुस्तागत र राजनीतिक परिवर्तनलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्यो । नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदय, युवा मतदाताहरूको शक्तिशाली प्रभाव र सुधारमुखी नेतृत्वको उदयले नेपालको राजनीतिक परिदृश्यलाई पुनः आकार दियो । यस सन्दर्भमा बालेन शाह र रवि लामिछाने जस्ता व्यक्तित्वहरू र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी जस्ता दलहरू राजनीतिक परिवर्तनका प्रमुख प्रतीक बने । जबकी लामो समयदेखि स्थापित नेताहरू के.पी. ओली, गगन थापा, प्रचण्ड र शेर बहादुर देउवा लगाएतका नेताहरुले युवा मतदाता र सुधारवादी विचारहरूले आकार दिएको नयाँ राजनीतिक वातावरणको सामना गर्नुपर्यो । जसको अर्थ यो हो यो चुनावमा नराम्रो हार बेहोरेका यी दलहरुले आगामी चुनावमा आफुलाई सुधार त गर्लान् तर त्यो पूस्तामा यी नेताहरु त रहदैनन् नै र आउने पूस्ताले लिने नेतृत्वमा पनि अति नै ठुलो सुधारको आवश्यकताको सामना गर्नुपर्ने देखिन्छ । किनभने २०८२ को चुनावले यो पाठ सिक्न जरुरी छ । अहिले जेनजीको सामना गर्नुपर्यो भने आगामी चुनावमा जेनजी आन्दोलनको प्रत्क्षयदर्शी र २०८२ को चुनावको कायापलट देख्ने जेन अल्फाको सामना गर्ने रणनीति अख्तियार नगरेसम्म सुधारिएको भनेर यिनै अनुहार र यिनै पार्टीका झण्डा लिएर आएपछि सामान्य हिसाबले २०८७ मा हुने चुनावमा अर्को नयाँ शक्ति हाबी हुन्छ । त्यो फरक धारको हुन्छ र हुनेछ । त्यो जनमत जेनजी र जेन अल्फाको हाईब्रिड प्रजातीको नयाँ स्वरुप हुनेछ, जसले नयाँ आजको युगलाई पनि विस्थापित गर्ने पक्का छ ।

नेपालको संविधान २०७२ लागू भएपछि धेरै वर्षसम्म नेपालको राजनीति परम्परागत राजनीतिक दलहरू जस्तै नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले, माआवादी र अन्य दलहरुद्वारा सत्तामा प्रभुत्वमा थियो र रह्यो । यो सबैलाई जानकारी थियो तर सुशासनको होइन् । यी दलहरूले राजतन्त्रको अन्त्यपछि गणतन्त्रको संरचना निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए तर देशलाई भष्ट्रचारबाट निकास दिन नसक्नु र रोजगार तथा आम नागरिकका समस्याको सामाधान र अपेक्षालाई सम्बोधन गर्न नसक्नु कमजोरी हुन् । तर समय बित्दै जाँदा धेरै नागरिकहरू बारम्बार हुने राजनीतिक अस्थिरता, बदलिँदो गठबन्धन र राष्ट्रिय विकास अपेक्षाभन्दा निकै ढिलो भइरहेको अनुभूतिका कारण निराश हुन थाले । गठबन्धन सरकारहरू बारम्बार ढल्ने, नेतृत्वबीच प्रतिस्पर्धा बढ्ने र अनिश्चितता सिर्जना हुने अवस्थाले स्थापित राजनीतिक संस्थाप्रति जनविश्वास क्रमशः कमजोर हुँदै गयो । यही असन्तुष्टिले नयाँ आवाज, नयाँ आन्दोलन र वैकल्पिक नेतृत्व उदाउने ठाउँ सिर्जना भएको अनुभव युवामा भयो, जसले जेनजीहरुलाई प्रभाव पार्यो र आन्दोलन पनि ।

२०८० को दशक सुरुवाततिर आइपुग्दा जनसंख्यागत परिवर्तनका कारण नेपालको राजनीतिक वातावरणमा उल्लेखनीय रूपान्तरण हुन थाल्यो । मतदाताको ठूलो हिस्सा अब त्यस्ता युवाहरू थिए जसले गणतान्त्रिक युगमै हुर्किएका थिए र डिजिटल प्रविधि तथा विश्वव्यापी विचारहरूसँग गहिरो रूपमा जोडिएका थिए । यी मतदाताहरूलाई प्रायः “जनरेशन जेड” भनेर चिनियो । उनीहरूले अघिल्ला पुस्ताहरूभन्दा फरक ढंगले राजनीतिलाई हेर्थे । उनीहरू परम्परागत राजनीतिक दलप्रति कम निष्ठावान् थिए । पारदर्शिता, जवाफदेहिता, प्रविधिमैत्री आधुनिकीकरण, रोजगारीका अवसर र सुशासन जस्ता विषयहरूमा बढी केन्द्रित थिए । उनीहरूको राजनीतिक अपेक्षा विश्वव्यापी लोकतान्त्रिक मूल्य र डिजिटल सक्रियताबाट प्रभावित थियो । यस पुस्ताको प्रभाव विशेषगरी २०८२ को निर्वाचनका क्रममा स्पष्ट रूपमा देखाइदियो । सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरू राजनीतिक छलफल, बहस र जनसक्रियताको प्रमुख माध्यम बने । युवा मतदाताहरूले अभियानहरू सञ्चालन गरे जसले नागरिकहरूलाई परम्परागत राजनीतिक अभिजात वर्गको प्रभुत्वलाई चुनौती दिन र परिवर्तनको प्रतिनिधित्व गर्ने नेताहरूलाई समर्थन गर्न प्रोत्साहित गर्यो । डिजिटल माध्यमहरूले स्वतन्त्र उम्मेदवार र नयाँ दलहरूलाई परम्परागत राजनीतिक संरचनामा निर्भर नभई सिधै मतदातासम्म पुग्ने अवसर दिए । परिणामस्वरूप नेपालको राजनीतिक बहस अघिल्ला निर्वाचनहरूभन्दा बढी गतिशील, खुला र जनस्तरबाट प्रेरित बन्न पुग्यो । यहाँ जनतामा राजनैतिक चेतना दलहरुले भन्दा पनि सामाजिक सञ्जालहरुले बढि ल्याएको मान्नु पर्छ ।

यस परिवर्तनबाट लाभान्वित हुने प्रमुख व्यक्तित्वमध्ये एक बालेन शाह भए र पार्टीमा रास्वपा । उनका प्रारम्भिक उदयका रूपमा परिचित फुटेजहरुले पनि उनलाई मतदाता माझ परिचित बनायो । तर, उनले काठमाडौँको मेयर जितेपछि राष्ट्रिय स्तरमा व्यापक ध्यान आकर्षित गरेकै कारण युवाहरुले देशविदेशबाट परिवारलाई पनि गाउँदेखी शहरसम्म बालेन क्रेजमा मतदानमा उतारेका हुन् । उनको विजयलाई मतदाताहरू परम्परागत पार्टी प्रणालीभन्दा बाहिरका उम्मेदवारलाई समर्थन गर्न तयार भएका संकेतका रूपमा व्याख्या गरियो । मेयरको रूपमा उनले साहसी प्रशासनिक कदमहरू चाल्ने, शहरी विकासमा ध्यान दिने, नियमहरूको कार्यान्वयन गर्ने र सामाजिक सञ्जालमार्फत नागरिकहरूसँग सिधा संवाद गर्ने शैली अपनाए र त्यो एक नेपालको विदेशी विकास मोडेलका रुपमा काम पनि गर्यो जसलाई युवाहरुले मन पनि पारे र सहि मुल्याङ्कन पनि गरे । प्रविधिमुखी सोच र सशक्त सार्वजनिक सन्देशलाई जोड्ने उनको नेतृत्व शैली नयाँ प्रकारको राजनीतिक नेतृत्व खोजिरहेका युवा मतदाताहरूलाई अत्यन्त आकर्षक लाग्यो त्यसको फलस्वरुप उनी यो लोकप्रियतामा अगाडी आए पनि ।

२०८२ को निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा बालेन शाहको लोकप्रियता काठमाडौं र शहरी क्षेत्रहरू बाहिर पनि फैलिन थाल्यो । धेरै नागरिकहरूले उनलाई शासनमा सुधार र जवाफदेहिताको प्रतीकका रूपमा हेर्न थाले – कारण स्वच्छ छवि । उनका समर्थकहरूले नेपाललाई पुराना राजनीतिक प्रतिस्पर्धाबाट मुक्त भएका नेताहरू आवश्यक रहेको र बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, शहरी योजना, पूर्वाधार विकास तथा आर्थिक वृद्धिजस्ता समस्याहरूको व्यावहारिक समाधानमा ध्यान दिने नेतृत्व चाहिएको तर्क हो । युवा आन्दोलनको ऊर्जा र समर्थनले शाहलाई विगतको राजनीतिक संरचनाबाट अलग प्रतिनिधित्व गर्ने उम्मेदवारका रूपमा स्थापित गर्न ठूलो भूमिका खेल्यो त्यसको हेउ मात्र प्रचण्डले पाए तर कांग्रेस र एमाले नेताहरुले होइन् ।

यसै समयमा रास्व्पाको उदयले पनि निर्वाचनको परिदृश्यलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्यो । हुनतः रास्वपा एक स्थापित दल नै थियो तर पनि रविलाई डुबाउने खेलामा थिए ओली । यस दलले पारदर्शिता, व्यावसायिक नेतृत्व र संस्थागत जवाफदेहिताको वाचा गर्दै आफूलाई सुधारमुखी राजनीतिक शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो स्थापना कालदेखी नै । यसको नेतृत्वले विशेषगरी शहरी मतदाता, युवाहरू र परम्परागत राजनीतिप्रति निराश भएका प्रवासी नेपालीहरूलाई आकर्षित गरि रह्यो । दलले आफूलाई लामो समयदेखि प्रभावशाली रहेका राजनीतिक संगठनहरूको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्यो र योग्यता आधारित नेतृत्व तथा नीतिमुखी शासनलाई जोड दियो जसका कारण यो इतिहास नेपालमा सम्भव भयो ।

२०८२ को निर्वाचन अभियानका क्रममा रास्वपाले नवीन प्रचार रणनीतिहरू प्रयोग गरेर व्यापक जनध्यान आकर्षित गर्यो । परम्परागत विशाल सभाहरूमा मात्र निर्भर नहुदै दलले डिजिटल प्रचार, समुदायसँग प्रत्यक्ष अन्तरक्रिया र नीतिगत छलफलमा विशेष ध्यान दियो, आरोप–प्रत्यारोप पनि त्यती भएन अरु दलहरुको जस्तो । युवा स्वयंसेवकहरूले अनलाइन छलफल, टाउनहल बैठक र सामाजिक सञ्जाल अभियानहरू सञ्चालन गरे जसले मतदाताहरूलाई राजनीतिक मुद्दाहरूमा प्रत्यक्ष सहभागी हुन प्रेरित गर्यो । यस तरिकाले दलले ठूलो संख्यामा पहिलो पटक मतदान गर्ने मतदाता र स्वतन्त्र सोच भएका नागरिकहरूलाई सक्रिय बनाउन सफल भयो ।

यसैबीच परम्परागत दलहरूले आफ्नो ऐतिहासिक भूमिका स्मरण गराउँदै लोकतन्त्र स्थापना र संघीय प्रणालीतर्फको संक्रमण व्यवस्थापनमा आफूले खेलेको योगदानलाई जोड दिए, यो ठिक र सत्य थियो तर त्यस पछिको कुसाशनको खेल त जनता र मतदाताले बुझेका थिए भने भदौ २३ र २४ को पनि । ठुला दलका नेताहरूले शासन सञ्चालनमा आफ्नो अनुभव र शान्ति प्रक्रिया तथा संवैधानिक सुधारहरूमा आफ्नो भूमिकालाई विशेष रूपमा प्रस्तुत गरे । तर उनीहरूको अभियानले युवा मतदाताहरूमा बढ्दै गएको संरचनात्मक परिवर्तनको मागलाई पूर्ण रूपमा सम्बोधन गर्न कठिनाइ भोग्नुपर्यो र जनतामा ‘अबकी बार बालेन सरकार’को लहर नै छायो ।

२०८२ को निर्वाचन परिणामले नेपालको राजनीतिक सन्तुलनमा नाटकीय परिवर्तन देखायो । परम्परागत दलहरूले केही क्षेत्रमा बलियो समर्थन कायम राखे पनि अघिल्ला निर्वाचनहरूको तुलनामा उनीहरूको समग्र प्रभुत्व उल्लेखनीय रूपमा घट्यो र कतिपय ठाँउमा त क्लिन स्विप नै । रास्वपाले विशेषगरी शहरी क्षेत्र र युवा जनसंख्या बढी भएका निर्वाचन क्षेत्रमा धेरै संसदीय सिट जितेर ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल गर्यो । स्वतन्त्र उम्मेदवार र सुधारमुखी नेताहरूले पनि उल्लेखनीय सफलता प्राप्त गरे, जसले नयाँ राजनीतिक प्रतिनिधित्वको मागलाई प्रतिबिम्बित गर्यो यो नै जेनजी आन्दोलनको माग र उद्धेश्य थियो ।

बालेन शाहले सुधारवादी शक्तिहरू र नयाँ राजनीतिक समूहहरूसँग गठबन्धन बनाएपछि अन्ततः संसदमा बहुमत सुनिश्चित गर्न सफल छन् । नयाँ सरकार गठन भएपछि उनी प्रधानमन्त्रीका रूपमा निर्वाचित भएभने नेपाली राजनीतिमा ऐतिहासिक क्षण सिर्जना हुनेछ । उनको उदयले धेरै वर्षदेखि राजनीतिक परिवर्तनको माग गर्दै आएको युवा आन्दोलनको सफलतालाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रतिनिधित्व पक्का हो । धेरै विदेशी मिडिया तथा विश्लेषकहरूले यस घटनालाई नेपालमा नयाँ राजनीतिक युगको सुरुवातका रूपमा व्याख्या गरे जहाँ परम्परागत राजनीतिक संरचनालाई चुनौती दिने नयाँ नेतृत्व उदाउन सक्छ ।

२०८२ को निर्वाचनका परिणामहरू केवल सरकार गठनमा मात्र सीमित रहेनन् । यसले नेपालको राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको स्वरूपलाई नै परिवर्तन गर्नेवाला छ । परम्परागत दलहरू आफ्नो रणनीति, नेतृत्व संरचना र नीतिगत प्राथमिकताहरू पुनःविचार गर्न बाध्य होलान् पनि । धेरै नेताहरूले युवा मतदाताहरूको अपेक्षाअनुसार आफूलाई अनुकूल बनाउन र पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र सुधार गर्न आवश्यक भएको स्वीकार गर्लान् वा नगर्लान् त्यो उनीहरुको मर्जि तर आवश्यकता भने हो । राजनीतिक बहसहरू क्रमशः वैचारिक इतिहासभन्दा शासन प्रदर्शन, पारदर्शिता र नीतिगत नवीनतामा केन्द्रित हुन थालोस् यो जनताको माग ।

यस निर्वाचनले राष्ट्रिय राजनीतिमा युवाहरूको भूमिकालाई पनि सुदृढ बनायो । जेनजी आन्दोलनद्वारा समर्थित उम्मेदवारहरूको सफलताले युवा मतदाताहरूले निर्वाचन परिणाममा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्न सक्ने प्रमाणित गर्यो । फलस्वरूप विभिन्न राजनीतिक दलहरूले युवा नेताहरूलाई अघि ल्याउन र युवामैत्री नीतिहरू समावेश गर्न बाध्य बनायो । डिजिटल पूर्वाधार, स्टार्टअप उद्यमशीलता, शिक्षा सुधार र जलवायु नीतिजस्ता विषयहरू राष्ट्रिय बहसमा अझ महत्वपूर्ण बन्न पुगोस् र यो नै विकासको पूर्वाधार र निति निर्माणमा अग्रणी बन्ने छ । यससँगै नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदयले संस्थागत सुधारका अवसरहरू पनि सिर्जना हुनेछ । बालेन शाहको नेतृत्वमा बनेको सरकारले प्रशासनिक आधुनिकीकरण, डिजिटल शासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रणका पहलहरूलाई प्राथमिकता दिनेछ । सरकारी खर्चमा पारदर्शिता बढाउने, शहरी योजना सुधार गर्ने र सार्वजनिक सेवा वितरणलाई सुदृढ बनाउने नीति पहलहरू अघि बढाइनेछ । यी सुधारहरू युवा आन्दोलनले उठाएका मागहरूलाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले अघि सारिएका हुनेछन् । तर परिवर्तनसँगै चुनौतीहरू पनि आउलान् । नेपालजस्तो विविध र जटिल देशको शासन सञ्चालन गर्न बलियो संस्थागत समन्वय र राजनीतिक समझदारी आवश्यक हुन्छ र हुनेछ । केही आलोचकहरूले नयाँ नेतृत्वप्रति जनअपेक्षा अत्यन्त उच्च भएको र विद्यमान प्रशासनिक संरचनाभित्र ती अपेक्षाहरू छिटो पूरा गर्न कठिन हुने तर्क गरेका छन् त्यो सत्य हो जसका लागि अनेकतामा एकताको नीति । केही परम्परागत राजनीतिक नेताहरूले पनि तीव्र राजनीतिक परिवर्तन सावधानीपूर्वक व्यवस्थापन नगरे अस्थिरता भन्ने पक्का छ तर जीत सत्य र जनताको पक्का छ ।

यी चुनौतीहरूको बाबजुद २०८२ को निर्वाचन नेपालमा लोकतन्त्रको विकासको शक्तिशाली उदाहरणका रूपमा उदय भएको छ । यसले नागरिकहरूले सक्रिय रूपमा सहभागी हुँदा शान्तिपूर्ण निर्वाचन प्रक्रियामार्फत राजनीतिक प्रणाली परिवर्तन हुन सक्छ भन्ने देखायो । युवा मतदाताहरू, डिजिटल सक्रियता र नयाँ राजनीतिक आन्दोलनहरूको प्रभावले लोकतन्त्र समाजिक परिवर्तनसँग कसरी अनुकूल हुन सक्छ भन्ने पनि स्पष्ट गर्यो यो नै देश निर्माणको अग्रगामी ढोका हो, सहि सदुपयोग गरौँ ।