हरेक बिहान, नेपालका कोलाहलपूर्ण शहरहरू र तराईका तातो फाँटहरूमा हजारौं विद्यार्थीहरू परिवारको ठूलो अपेक्षा बोकेर व्यवस्थापन कलेजतर्फ लाग्छन् । नेपाली मध्यम वर्गका लागि यी डिग्रीहरू ’गोल्डेन टिकट’ (सुनौलो अवसर) जस्तै हुन् बैंकिङ करियर र प्रबन्धकीय प्रतिष्ठाको प्रवेशद्वार,जुन अक्सर जीवनभरको बचत वा वैदेशिक रोजगारीको रेमिट्यान्सबाट खर्चिएको हुन्छ ।

यद्यपि, यो प्रणालीभित्र रहेकाहरूका लागि भविष्य एक मृगतृष्णा जस्तो देखिन्छ । वार्षिक रूपमा ५ लाखभन्दा बढी स्नातकहरू भताभुङ्ग भएको श्रम बजारमा प्रवेश गर्दा ’शिक्षा र रोजगारी’ बीचको एउटा ठूलो खाडल बनेको छ । हाम्रा कक्षाहरू भरिभराउ छन्, तर हाम्रा उद्योगहरू दक्ष जनशक्तिको अभावमा भोकाएका छन् । यसले दिशाविहीनताको यस्तो संकट निम्त्याएको छ, जसले गर्दा एउटा पूरै पुस्तामा मानसिक तनाव बढिरहेको छ र उनीहरूका लागि एकमात्र स्पष्ट बाटो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलतर्फ मोडिएको देखिन्छ ।

१९८० को ‘टाइम क्याप्सुल’
सबैभन्दा गम्भीर समस्या के हो भने हामीलाई यस्तो संसार व्यवस्थापन गर्न तालिम दिइँदैछ जुन अब अस्तित्वमै छैन । हाम्रो पाठ्यक्रम पुरानै ‘टाइम क्याप्सुल’ मा अड्किएको छ, जहाँ विद्यार्थीहरूलाई दशकौं अघि पश्चिमी निगमहरूका लागि बनाइएका व्यवस्थापन ढाँचाहरू कण्ठ गर्न बाध्य पारिन्छ । यी सिद्धान्तहरूको ऐतिहासिक महत्व होला, तर सन् २०२६ को नेपाली अर्थतन्त्रको विशिष्ट गतिलाई बुझ्न खोज्ने जो कोहीका लागि यी धेरै हदसम्म अप्रासंगिक छन् ।

स्थानीय आपूर्ति श्रृंखलामा आउने अवरोध, ’दराज’ले नेतृत्व गरेको ई–कमर्सको लहर, वा ‘फोनपे’ र ‘खल्ती’ जस्ता फिनटेक क्रान्तिको विश्लेषण गर्नुको सट्टा हामी टाढाका अमूर्त कुराहरूमा केन्द्रित छौं । विश्व बैंकका अनुसार नेपालको ८४.६% अर्थतन्त्र अनौपचारिक छ, जुन लघु–उद्यम र अस्थिर सेवा क्षेत्रद्वारा सञ्चालित छ । यता, हामी विश्वव्यापी विशाल कम्पनीहरूको सैद्धान्तिक संरचना त जानेर निस्कन्छौं तर स्थानीय भ्याट फाइलिङ कसरी गर्ने वा हाम्रा भौगोलिक कठिनाइ र कमजोर पूर्वाधारमा ढुवानी कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने कुरामा अनभिज्ञ हुन्छौं । हामीलाई यस्तो कर्पोरेट वास्तविकताका लागि तयार पारिँदैछ जुन यहाँ छँदै छैन, जसले गर्दा हामी सिद्धान्तमा पोख्त तर व्यवहारमा अलपत्र परेका छौं ।

समयको चोरी
पाठ्यपुस्तकभन्दा बाहिर प्रणालीगत विकृति छ । नेपालमा चार वर्षको डिग्री बिरलै चार वर्षमा सकिन्छ । राजनीतिक हस्तक्षेप र प्रशासनिक सुस्तताका कारण यो पाँच वा छ वर्षको सास्ती बन्न पुग्छ । विद्यार्थीका लागि यो ‘शैक्षिक ढिलासुस्ती’ समयको चोरी हो । विदेश गएका साथीहरूले समयमै स्नातक गरिसक्दा, आर्थिक अभावका कारण स्वदेशमै रोकिएका विद्यार्थीहरू परीक्षा, नतिजा र अर्को हडतालको अन्त्य कुरेर बस्ने ‘प्रतीक्षाको चक्र’ मा फसेका छन् । यो अनिश्चितताले करियर मात्र रोक्दैन; यसले आत्मालाई पनि कमजोर बनाउँछ र वृद्धिका लागि हुनुपर्ने वर्षहरूलाई गहिरो आक्रोशको अवधिमा परिणत गरिदिन्छ ।

अनुभवभन्दा परीक्षाको महत्व
हाम्रो मूल्याङ्कन प्रणालीले वास्तविक दक्षताभन्दा रटान (घोक्ने पद्धति) लाई बढावा दिन्छ । हामी समस्या समाधान गर्न होइन, परीक्षा उत्तीर्ण गर्न प्रशिक्षित छौं । अनिवार्य इन्टर्नशिपहरू समेत एउटा नाटक बनेका छन्; धेरै विद्यार्थीहरूले महिनौंसम्म ‘फोटोकपी मेसिन’ चलाएर समय बिताउँछन् र क्रेडिट आवरका लागि अरुको प्रतिवेदन सारेर बुझाउँछन् । उनीहरू उच्च जीपीए लिएर स्नातक त हुन्छन् तर एउटा टोलीको नेतृत्व गर्न वा व्यावसायिक प्रस्तावको मस्यौदा तयार गर्न भन्दा काँप्छन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालय बाहिरका पोखरा विश्वविद्यालय जस्ता अन्य विश्वविद्यालयका विद्यार्थीका लागि अवरोध अझ बढी छ । भर्ना कार्यालयहरूमा रहेको संस्थागत संकीर्णताले टीयूको ब्रान्डलाई प्राथमिकता दिन्छ, जसले गर्दा वास्तविक क्षमता र मेहेनत भएका उम्मेदवारहरू ट्रान्सक्रिप्टको लोगोका आधारमा निरुत्साहित हुन्छन् ।

एक तार्किक बहिर्गमन
हामी अक्सर अग्रजहरूले ‘ब्रेन ड्रेन’ (बौद्धिक पलायन) को बारेमा नैतिक निराशा व्यक्त गरेको सुन्छौं । तर एक विद्यार्थीका लागि, बसाइँसराइ असफल प्रणालीको एक तार्किक प्रतिक्रिया हो । जब स्थानीय तहको सुरुवाती जागिरले यातायात खर्च पनि मुस्किलले धान्छ, तब यहाँ किन बस्ने ?

यदि हामी सुधारप्रति गम्भीर छौं भने, हामी पाहुना व्याख्यानभन्दा अगाडि बढ्नुपर्छ । हामीलाई नेपाली उदाहरणहरूसहितको सन्दर्भिक सिकाइ, राजनीतिक हस्तक्षेपमुक्त र निश्चित समयमा सकिने शैक्षिक पात्रो, र निजी क्षेत्रमा सीपमा आधारित निष्पक्ष भर्ना प्रक्रिया आवश्यक छ । व्यवस्थापन शिक्षा नेपालको समृद्धिको इन्जिन हुनुपर्ने थियो । यसको सट्टा, यो एउटा यस्तो पासो बनेको छ जसले आशा त बेच्छ तर हातमा कागज मात्र थमाउँछ । नेपाललाई थप ‘प्रमाणपत्रधारी बेरोजगार’ चाहिएको छैन; नेपाललाई उत्तरदायित्व बहन गर्न नडराउने दक्ष पेशेवरहरू चाहिएको छ । अब लेनदेनको व्यापार बन्द गरेर वास्तविक शिक्षा सुरु गर्ने समय आएको छ ।
(लेखक पाण्डे पोखरा विश्वविद्यालयमा व्यवस्थापन विषयका विद्यार्थी हुन् । सं.)