परिभाषा र विधि

परिभाषाका आधारमा विद्यालय शिक्षाको सन्दर्भमा, विशेषगरी नेपालमा र लवाना इन्टरन्यासनल जस्ता परामर्शात्मक पहलहरू मार्फत सि.पि.आर.एस.को अर्थ पूर्ण प्राथमिक प्रणाली भन्ने हो । यो प्राथमिक तहको शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्न र कक्षाकोठामा प्रयोग हुने शिक्षण विधिहरूलाई प्रभावकारी बनाउन डिजाइन गरिएको समग्र, गतिविधि–आधारित सिकाई कार्यक्रम हो (ए.आई.कमबाट) । प्राथमिक तहमा सि.पि.आर.एस. (बालकेन्द्रित सहभागितामूलक तथा अनुभव आधारित प्रत्युत्तरशील प्रणाली) शिक्षण प्रणालीले परम्परागत शिक्षककेन्द्रित शिक्षणबाट थप गतिशील, समावेशी र आकर्षक सिकाईतर्फको प्रगतिशील रूपान्तरणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ । यो प्रणाली यस मूल विश्वासमा आधारित छ कि बालबालिकाले सबैभन्दा राम्रो तब सिक्छन् जब उनीहरू सिकाई प्रक्रियामा सक्रिय रूपमा संलग्न हुन्छन् । जब उनीहरूको अनुभवलाई महत्व दिइन्छ र शिक्षण उनीहरूको आवश्यकता, रुचि र विकासका चरणअनुसार उत्तरदायी हुन्छ । प्राथमिक तहमा जहाँ बालबालिका स्वभावतः जिज्ञासु, ऊर्जाशील र अन्वेषण गर्न इच्छुक हुन्छन् । यस्तो प्रणालीले शैक्षिक उपलब्धी मात्र नभई सामाजिक, भावनात्मक र बौद्धिक विकासलाई पनि आकार दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ ।

सि.पि.आर.एस. आधारित कक्षाकोठामा शिक्षकको भूमिका केवल अधिकार सम्पन्न व्यक्तिबाट रूपान्तरित भई सहजीकरणकर्ता, मार्गदर्शक र सह–अध्ययनकर्तामा परिणत हुन्छ । केवल विषयवस्तु प्रस्तुत गर्नुको सट्टा शिक्षकले यस्तो वातावरण सिर्जना गर्छन् । जसले अन्वेषण, प्रश्न गर्ने, सहकार्य गर्ने र चिन्तन गर्ने प्रक्रियालाई प्रोत्साहित गर्दछ । पाठहरू यसरी डिजाइन गरिन्छन् कि बालबालिकाले नयाँ ज्ञानलाई आफ्नो अघिल्लो अनुभवसँग जोड्न सकून् । यो अनुभवात्मक पक्ष विशेष गरी प्राथमिक तहमा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । किनभने साना विद्यार्थीले देखेर, छोएर, महसुस गरेर र वस्तु तथा परिस्थितिसँग अन्तरक्रिया गरेर अवधारणालाई प्रभावकारी रूपमा बुझ्ने गर्छन् । उदाहरणका लागि गणितीय अवधारणालाई केवल सैद्धान्तिक रूपमा व्याख्या गर्नुको सट्टा शिक्षकले वास्तविक जीवनका वस्तु, खेल तथा गतिविधि प्रयोग गरेर विद्यार्थीलाई ठोस र अर्थपूर्ण तरिकाले बुझाउन सक्छन् ।

सहभागिता सि.पि.आर.एस. शिक्षण प्रणालीको केन्द्रीय तत्व हो । विद्यार्थीहरूलाई कक्षाकोठाका गतिविधि, छलफल तथा निर्णय प्रक्रियामा सक्रिय भूमिका लिन प्रोत्साहित गरिन्छ । यसले उनीहरूको संलग्नता बढाउनुका साथै आफ्नै सिकाईप्रति स्वामित्वको भावना विकास गराउँछ । जब बालबालिकालाई आफ्ना विचार व्यक्त गर्ने, प्रश्न सोध्ने र समूहकार्यमा योगदान दिने अवसर दिइन्छ, तब उनीहरूमा आत्मविश्वास र सञ्चार सीपको विकास हुन्छ । साथै, सहभागितामूलक सिकाईले विविध सिकाई शैलीहरूलाई सम्बोधन गर्न मद्दत गर्दछ, जसले प्रत्येक बालबालिकाहरुलाई सामग्रीसँग जोडिने उपयुक्त तरिका प्रदान गर्दछ । केही विद्यार्थी दृश्य सामग्रीबाट राम्रो सिक्छन्, केही व्यवहारिक गतिविधिबाट र केही छलफल तथा कथनबाट । सि.पि.आर.एस.ले विविध शिक्षण रणनीतिहरू प्रयोग गरेर यस विविधतालाई समेट्छ ।

सि.पि.आर.एस. प्रणालीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको प्रत्युत्तरशीलता हो । यसको अर्थ शिक्षण विद्यार्थीहरूको आवश्यकता, क्षमता र प्रगतिअनुसार अनुकूलित गरिन्छ । प्राथमिक कक्षामा बालबालिकाहरू फरक–फरक गतिमा विकास गर्छन् र एउटै तरिका सबैका लागि उपयुक्त हुँदैन । एक प्रत्युत्तरशील शिक्षकले निरन्तर विद्यार्थीहरूको अवलोकन गर्छन्, उनीहरूको बुझाईको मूल्याङ्कन गर्छन् र सोहीअनुसार शिक्षण विधि परिमार्जन गर्छन् । उदाहरणका लागि, यदि केही विद्यार्थी कुनै अवधारणामा संघर्ष गरिरहेका छन् भने शिक्षकले थप सहयोग प्रदान गर्न सक्छन् । वैकल्पिक विधि अपनाउन सक्छन् वा थप अभ्यासका अवसर दिन सक्छन् । त्यस्तै, अगाडि बढेका विद्यार्थीहरूलाई थप चुनौतीपूर्ण कार्यहरू दिइन्छ ताकि उनीहरू प्रेरित रहून् ।

सि.पि.आर.एस. शिक्षण प्रणालीले सहयोगी र समावेशी सिकाई वातावरण सिर्जना गर्न पनि जोड दिन्छ । प्राथमिक तहमा बालबालिका आफ्नो वातावरणबाट अत्याधिक प्रभावित हुन्छन् र सकारात्मक कक्षाकोठा वातावरणले उनीहरूको सिक्ने इच्छामा ठूलो प्रभाव पार्छ । यस प्रणाली अपनाउने शिक्षकहरूले विद्यार्थीहरुसँग सुदृढ सम्बन्ध निर्माण गर्ने, पारस्परिक सम्मान बढाउने र प्रतिस्पर्धाको सट्टा सहकार्यलाई प्रोत्साहित गर्ने प्रयास गर्छन् । समूहगत गतिविधि, सहपाठी सिकाई र सहकारी कार्यहरू टोली भावना र सामाजिक सीप विकास गर्न प्रयोग गरिन्छ । यस्तो वातावरणले बालबालिकामा सहानुभूति, सहिष्णुता र अपनत्वको भावना विकास गराउँछ ।

सि.पि.आर.एस. ढाँचाभित्र मूल्याङ्कन प्रक्रिया पनि परम्परागत विधिभन्दा फरक हुन्छ । केवल लिखित परीक्षामा निर्भर रहनुको सट्टा यसले निरन्तर र समग्र मूल्याङ्कन विधि समावेश गर्दछ । शिक्षकहरूले अवलोकन, कक्षामा सहभागिता, परियोजना कार्य र व्यवहारिक गतिविधिमार्फत विद्यार्थीहरूको मूल्याङ्कन गर्छन् । यस दृष्टिकोणले बालबालिकाको प्रगति र क्षमताको समग्रचित्र प्रस्तुत गर्दछ । साथै, यसले उच्च दबाबयुक्त परीक्षासँग सम्बन्धित तनाव र चिन्तालाई कम गर्दछ, जसले बालबालिकालाई आफ्नै गतिमा र सहज वातावरणमा सिक्न सहयोग पु¥याउँछ ।

यद्यपि सि.पि.आर.एस शिक्षण प्रणालीका धेरै सकारात्मक पक्षहरू छन् । यसमा केही सीमितता र चुनौतीहरू पनि रहेका छन् विशेष गरी प्राथमिक शिक्षाको सन्दर्भमा । यसको प्रमुख फाइदामध्ये एक भनेको यसले सक्रिय सिकाईलाई प्रवद्र्धन गर्नु हो । बालबालिका केवल जानकारी ग्रहण गर्ने निष्क्रिय पात्र हुँदैनन् । उनीहरू सामग्रीसँग संलग्न हुन्छन्, आलोचनात्मक रूपमा सोच्दछन् र समस्या समाधान गर्ने सीप विकास गर्छन् । यसले गहिरो बुझाई र दीर्घकालीन ज्ञान संरक्षणमा सहयोग पु¥याउँछ । साथै, अनुभवात्मक सिकाइमा जोड दिँदा शिक्षा अझ सान्दर्भिक र अर्थपूर्ण बन्छ । जसले विद्यार्थीहरूको रुचि र प्रेरणा बढाउँछ ।

अर्को फाइदा भनेको जीवनोपयोगी सीपहरूको विकास हो । सहभागिता र सहकार्यमार्फत विद्यार्थीहरूले सञ्चार, टोलीकार्य, नेतृत्व र निर्णय क्षमता जस्ता सीपहरू सिक्छन् । जुन उनीहरूको समग्र विकास र भविष्यका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छन् । यस प्रणालीले व्यक्तिगत सिकाईलाई पनि समर्थन गर्दछ, जसले शिक्षकलाई विभिन्न आवश्यकता भएका विद्यार्थीहरूलाई सम्बोधन गर्न सजिलो बनाउँछ । प्राथमिक तहमा जहाँ सिकाई क्षमतामा भिन्नता बढी हुन्छ, यो विशेष रूपमा उपयोगी हुन्छ ।

त्यसैगरी, सि.पि.आर.एस.ले सिर्जनशीलता र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहित गर्दछ । विद्यार्थीहरूलाई अन्वेषण, प्रयोग र आफ्ना विचार व्यक्त गर्न प्रेरित गरिँदा उनीहरूमा सिर्जनात्मक सोच विकास हुन्छ । बालबालिकालाई केवल तथ्यहरू कण्ठ गर्न सीमित गरिँदैन बरु उनीहरूलाई स्वतन्त्र रूपमा सोच्न र आफै समाधान खोज्न प्रेरित गरिन्छ । यसले उनीहरूको बौद्धिक क्षमता मात्र नभई आत्मविश्वास र आत्मसम्मान पनि वृद्धि गर्छ ।

तर, सि.पि.आर.एस प्रणालीको कार्यान्वयनमा केही चुनौतीहरू पनि छन् । यसको एक प्रमुख कमजोरी भनेको यसका लागि दक्ष र तालिमप्राप्त शिक्षक आवश्यक पर्नु हो । सहभागितामूलक र अनुभवात्मक शिक्षण सञ्चालन गर्नु परम्परागत व्याख्यानभन्दा जटिल हुन्छ । शिक्षकहरू राम्रो तयारी भएको, लचिलो र विविध गतिविधि व्यवस्थापन गर्न सक्षम हुनुपर्छ । धेरै सन्दर्भमा, विशेष गरी विकासोन्मुख क्षेत्रहरूमा, शिक्षकहरूलाई आवश्यक तालिम वा स्रोत उपलब्ध नहुन सक्छ ।

अर्को चुनौती समयको अभाव हो । सहभागितामूलक तथा अनुभवात्मक गतिविधिहरूले परम्परागत शिक्षणभन्दा बढी समय लिन्छन् । पहिले नै घना र परीक्षामुखी पाठ्यक्रममा सबै विषयवस्तु समेट्दै अर्थपूर्ण गतिविधि गराउनु कठिन हुन सक्छ । यसले या त सिकाईको गुणस्तरमा असर पार्न सक्छ वा पाठ्यक्रम समयमै पूरा नहुन सक्छ । स्रोतसाधनको उपलब्धता पनि महत्वपूर्ण समस्या हो । अनुभवात्मक सिकाईका लागि सामग्री, उपकरण र उपयुक्त वातावरण आवश्यक हुन्छ । धेरै प्राथमिक विद्यालयहरूमा, विशेष गरी ग्रामीण वा स्रोतसाधनको कमी भएका क्षेत्रमा यस्ता सुविधा सीमित हुन्छन् । पर्याप्त सामग्री बिना व्यवहारिक गतिविधि सञ्चालन गर्न गाह्रो हुन्छ, जसले स.पि.आर.एस. प्रणालीको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा अवरोध पु¥याउँछ । सहभागितामूलक वातावरणमा कक्षाकोठा व्यवस्थापन पनि चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ । जब विद्यार्थीहरू समूहगत गतिविधिमा सक्रिय हुन्छन् तब हल्ला र अव्यवस्थाको सम्भावना बढ्छ । शिक्षकसँग अनुशासन कायम राख्दै स्वतन्त्रता प्रदान गर्ने सन्तुलन कायम गर्ने क्षमता हुनुपर्छ । अनुभवहीन शिक्षकका लागि यो सन्तुलन कायम गर्न कठिन हुन सक्छ ।

यसका अतिरिक्त, सि.पि.आर.एस. प्रणालीमा मूल्याङ्कन केही हदसम्म व्यक्तिपरक हुन सक्छ । निरन्तर र समग्र मूल्याङ्कनका लागि शिक्षकको सूक्ष्म अवलोकन र निर्णय आवश्यक हुन्छ । यदि स्पष्ट मापदण्ड र दिशानिर्देश पालना गरिएन भने मूल्याङ्कनमा पक्षपात वा असंगतता आउने सम्भावना हुन्छ, जसले मूल्याङ्कनको विश्वसनीयता र निष्पक्षतामा असर पार्न सक्छ ।
अभिभावकको अपेक्षा र सामाजिक धारणा पनि चुनौतीका रूपमा देखापर्न सक्छन् । धेरै समुदायहरूमा परीक्षा परिणाम र कण्ठस्थ सिकाईमा बढी जोड दिइन्छ । अभिभावकहरूले बालकेन्द्रित र अनुभवात्मक शिक्षणको महत्व पूर्ण रूपमा नबुझ्न सक्छन् र यसलाई कम प्रभावकारी ठान्न सक्छन् । विशेष गरी यदि यसले तुरुन्त उच्च अंकमा परिणत हुँदैन भने यसले शिक्षकहरूलाई पुनः परम्परागत विधितर्फ फर्कन दबाब दिन सक्छ ।

यी चुनौतीहरूका बाबजुद सि.पि.आर.एस. शिक्षण प्रणालीले प्राथमिक शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्न ठूलो सम्भावना बोकेको छ । यसको सक्रिय सहभागितामूलक र अनुभवात्मक सिकाईमा केन्द्रित दृष्टिकोण बालबालिकाको विकासात्मक आवश्यकतासँग राम्रोसँग मेल खान्छ । सहयोगी र समावेशी वातावरण सिर्जना गरेर यसले शैक्षिक मात्र नभई सामाजिक र भावनात्मक सीपहरूको विकासमा पनि योगदान पु¥याउँछ । यद्यपि यसको कार्यान्वयनका लागि पर्याप्त प्रयास, तालिम र स्रोत आवश्यक पर्छ । तर, दीर्घकालीन रूपमा यसले विद्यार्थीहरूको समग्र विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउन सक्छ ।

प्राथमिक तहमा सि.पि.आर.एस. शिक्षण प्रणाली एक समग्र र बालकेन्द्रित शैक्षिक दृष्टिकोण हो । यसले सक्रिय सहभागिता, अनुभवात्मक सिकाई र व्यक्तिगत आवश्यकताप्रति उत्तरदायित्वमा जोड दिँदै सिकाईलाई अझ आकर्षक र अर्थपूर्ण बनाउँछ । यसका अनेक फाइदाहरू भए पनि शिक्षक तयारी, स्रोतसाधन, समय व्यवस्थापन र मूल्याङ्कनजस्ता चुनौतीहरू पनि छन् । उचित सहयोग, तालिम र प्रतिबद्धतामार्फत यी चुनौतीहरू समाधान गर्न सकिन्छ र सि.पि.आर.एस. प्रणालीलाई प्राथमिक विद्यालयका विद्यार्थीहरूको समग्र विकास र सफलतामा प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

सि.पि.आर.एस. (पूर्ण प्राथमिक प्रणाली) मा शिक्षकको भूमिका
सि.पि.आर.एस. (पूर्ण प्राथमिक प्रणाली) मा शिक्षकको भूमिका गतिशील, सहजीकरणमुखी र विद्यार्थी–केन्द्रित हुन्छ । परम्परागत शिक्षण प्रणालीमा जस्तै शिक्षकलाई ज्ञानको एकमात्र स्रोतको रूपमा नहेरी, सि.पि.आर.एस.ले शिक्षकलाई मार्गदर्शक, अभिभावक (मेन्टोर) र सह–सिक्ने व्यक्तिका रूपमा स्थापित गर्दछ, जसले विद्यार्थीहरूको सिकाई यात्रामा सक्रिय रूपमा सहयोग पु¥याउँछ ।

पहिलो, शिक्षक सिकाइको सहजीकर्ताका रूपमा कार्य गर्छन् । सि.पि.आर.एस.मा सिकाई गतिविधिमा आधारित र अनुभवात्मक हुन्छ । त्यसैले शिक्षकले अर्थपूर्ण गतिविधिहरूको योजना बनाउँछन् र सञ्चालन गर्छन् । जसले विद्यार्थीहरूलाई अन्वेषण गर्न, प्रश्न सोध्न र आफ्नै प्रयासबाट अवधारणाहरू बुझ्न प्रेरित गर्छ । केवल व्याख्यान दिनेभन्दा फरक, शिक्षकले खेल, समूहकार्य, प्रयोग र छलफलमार्फत विद्यार्थीहरू सक्रिय रूपमा सहभागी हुने कक्षा वातावरण सिर्जना गर्छन् ।

दोस्रो, शिक्षक योजनाकार र व्यवस्थापकको भूमिकामा रहन्छन् । सि.पि.आर.एस.मा विभिन्न विषय र सीपहरूलाई एकीकृत गर्ने गरी सावधानीपूर्वक पाठ योजना आवश्यक हुन्छ । शिक्षकले शिक्षण सामग्री, सिकाई कुनाहरू र कक्षाको स्रोतहरू तयार पार्छन्, जसले अन्तरक्रियात्मक सिकाईलाई समर्थन गर्छ । साथै, सबै विद्यार्थीको सहभागिता सुनिश्चित गर्न र सिकाई उद्देश्यहरू प्राप्त गर्न समयको प्रभावकारी व्यवस्थापन पनि गर्छन् ।

तेस्रो, शिक्षक प्रेरक र हौसला दिने व्यक्तिका रूपमा काम गर्छन् । साना विद्यार्थीहरूलाई आत्मविश्वास र सिकाईप्रतिको रुचि विकास गर्न निरन्तर प्रोत्साहन आवश्यक हुन्छ । सि.पि.आर.एस.मा शिक्षकले विद्यार्थीहरूको प्रयासको कदर गर्छन्, सकारात्मक प्रतिक्रिया दिन्छन् र बालबालिकाले त्रुटिको डर बिना आफ्ना विचार व्यक्त गर्न सक्ने सहयोगी वातावरण निर्माण गर्छन् । अर्को महत्वपूर्ण भूमिका मूल्याङ्कनकर्ताको हो । केवल लिखित परीक्षामा निर्भर नभई, शिक्षकले गतिविधि, सहभागिता र व्यवहारका आधारमा निरन्तर रूपमा विद्यार्थीहरूको मूल्याङ्कन गर्छन् । यसले प्रत्येक विद्यार्थीको बलियो पक्ष, कमजोरी र सिकाईको गति बुझ्न सहयोग पु¥याउँछ, जसले व्यक्तिगत सहयोग प्रदान गर्न सम्भव बनाउँछ । शिक्षक कक्षा व्यवस्थापक पनि हुन्, जसले सकारात्मक र बालमैत्री तरिकाले अनुशासन कायम गर्छन् । सि.पि.आर.एस.ले रमाइलो सिकाई वातावरणलाई प्राथमिकता दिन्छ, त्यसैले शिक्षकले कडाईभन्दा बढी रोचक गतिविधिमार्फत कक्षामा व्यवस्था कायम गर्छन् ।

शिक्षक आजीवन सिक्ने व्यक्तिका रूपमा पनि रहन्छन् । सि.पि.आर.एस.लाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न शिक्षकहरूले निरन्तर आफ्ना सीपहरू अद्यावधिक गर्नुपर्छ, नयाँ शिक्षण विधिहरू अपनाउनुपर्छ र आफ्ना अभ्यासहरूमा आत्मचिन्तन गर्नुपर्छ । उनीहरू लचिलो र विद्यार्थीहरूको आवश्यकताप्रति संवेदनशील रहन्छन् । सि.पि.आर.एस. प्रणालीमा शिक्षक केवल एक अध्यापक मात्र नभई सहजीकर्ता, मार्गदर्शक, प्रेरक, योजनाकार र सिक्ने व्यक्ति हुन् । जसले प्राथमिक तहका विद्यार्थीहरूको लागि शिक्षा अर्थपूर्ण, अन्तरक्रियात्मक र प्रभावकारी बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।

सि.पि.आर.एस. (पूर्ण प्राथमिक प्रणाली) प्रमुख बेफाइदाहरू
सि.पि.आर.एस. (पूर्ण प्राथमिक प्रणाली) भए पनि व्यवस्थापकीय हिसाबले यसका प्रमुख बेफाइदाहरू पनि छन् जसलाई निम्न अनुसार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।

१. शिक्षक सीपमा उच्च माग
सि.पि.आर.एस.का लागि राम्रोसँग तालिम प्राप्त, सिर्जनशील र सक्रिय शिक्षक आवश्यक हुन्छन् । यदि शिक्षक पर्याप्त रूपमा प्रशिक्षित छैनन् भने उनीहरूले गतिविधिमा आधारित र बाल–केन्द्रित विधिहरू प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न कठिनाई महसुस गर्न सक्छन् ।

२. समय बढी लाग्ने प्रक्रिया
गतिविधिहरूको योजना बनाउने, सामग्री तयार गर्ने र अन्तरक्रियात्मक कक्षाको व्यवस्थापन गर्ने काम परम्परागत शिक्षणभन्दा बढी समय लाग्ने हुन्छ, जसले पाठ्यक्रम समयमै पूरा गर्न कठिन बनाउँछ ।

३. स्रोतमा निर्भरता
सि.पि.आर.एस. शिक्षण सामग्री, सहायक साधन र कक्षाको स्रोतहरूमा निर्भर हुन्छ । सीमित बजेट भएका विद्यालयहरूका लागि आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउन गाह्रो हुन सक्छ ।

४. कक्षा व्यवस्थापनमा कठिनाई
गतिविधिमा आधारित सिकाइमा प्रायः समूहकार्य र चलायमानता हुन्छ, जसले विशेषगरी ठूलो कक्षामा आवाज र अनुशासन सम्बन्धी चुनौतीहरू निम्त्याउन सक्छ ।

५. ठूला कक्षाका लागि उपयुक्त नहुनु
भीडभाड भएका कक्षाहरूमा शिक्षकले प्रत्येक विद्यार्थीलाई व्यक्तिगत ध्यान दिन र गतिविधिहरू प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न कठिन हुन्छ ।

६. मूल्याङ्कनमा चुनौती
निरन्तर र गतिविधिमा आधारित मूल्याङ्कन केही हदसम्म व्यक्तिपरक र समय लाग्ने हुन्छ । शिक्षकलाई प्रत्येक विद्यार्थीको निष्पक्ष र निरन्तर मूल्याङ्कन गर्न गाह्रो हुन सक्छ ।

७. परिवर्तनप्रति प्रतिरोध
परम्परागत शिक्षण प्रणालीमा अभ्यस्त शिक्षक, अभिभावक तथा विद्यालयहरूले सि.पि.आर.एस. अपनाउन हिचकिचाउन सक्छन्, जसले यसको कार्यान्वयनलाई ढिलो र कम प्रभावकारी बनाउँछ ।

निष्कर्ष
सि.पि.आर.एस. नवीन र विद्यार्थी–केन्द्रित भए पनि यसको सफल कार्यान्वयनका लागि दक्ष शिक्षक, पर्याप्त स्रोत र सहयोगी वातावरण आवश्यक हुन्छ ।
जय शिक्षा ।।