जीवनकालमा विभिन्न दृष्टिकोणहरू रहेका हुन्छन् । हाम्रो जीवनका विभिन्न चरणहरूमा हामीले सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक, आर्थिक, मनोवैज्ञानिक, शैक्षिक तथा समसामयिक परिस्थितिहरूका आधारमा फरक–फरक जीवनशैली र संस्कृतिको अभ्यास तथा अनुभव गर्दै आएका हुन्छौँ । यी सबै पक्षहरूले हाम्रो जीवनशैली, सोच, व्यवहार, मूल्य–मान्यता र संस्कृतिमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्छन् । महत्वपूर्ण पक्ष भनेको बाल्यावस्था र किशोरावस्थामा हुने सिकाइ तथा त्यसले जीवनमा पार्ने परिणाम हो । विशेष रूपमा, यहाँ हामी किशोरावस्थाको सिकाइ, त्यसको प्रभाव र जीवनमा प्राप्त हुने परिणामका बारेमा चर्चा गरिरहेका छौँ । किशोरावस्था मानिसको जीवनको अत्यन्त महत्वपूर्ण विकासशील अवस्था हो । सामान्यतया बाल्यावस्थापछि युवावस्थातर्फ अघि बढ्ने समयलाई किशोरावस्था भनिन्छ । यस समयमा शरीरमा मात्र परिवर्तन हुँदैन, सोचाइ, भावना, व्यवहार, रुचि, चाहना, सम्बन्ध, आत्मविश्वास र भविष्यप्रतिको दृष्टिकोणमा पनि ठूलो परिवर्तन आउँछ । यही समयमा व्यक्तिले आफू को हुँ, आफ्नो क्षमता के हो, भविष्यमा के बन्न चाहन्छु र समाजमा आफ्नो भूमिका कस्तो हुनुपर्छ भन्ने विषयमा सोच्न थाल्छ । त्यसैले किशोरावस्थामा विकसित हुने सिकाइसम्बन्धी व्यवहारले व्यक्तिको आगामी जीवनलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्छ । सिकाइ भन्नाले केवल विद्यालयमा पाठ पढ्नु, परीक्षा दिनु र राम्रो अङ्क ल्याउनु मात्र होइन । सिकाइ भनेको अनुभवबाट ज्ञान प्राप्त गर्नु, आफ्ना कमजोरी सुधार्नु, नयाँ कुरा बुझ्नु, समस्याको समाधान खोज्नु, अरूसँग मिलेर काम गर्नु, सही निर्णय लिन सिक्नु र प्राप्त ज्ञानलाई दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्न सक्नु हो ।

किशोरावस्थामा सिकाइसम्बन्धी व्यवहार भन्नाले कुनै कुरा सिक्ने क्रममा किशोरकिशोरीले देखाउने रुचि, लगनशीलता, जिज्ञासा, अनुशासन, ध्यान, प्रश्न गर्ने बानी, अभ्यास गर्ने प्रवृत्ति, समयको सदुपयोग, गल्तीबाट सिक्ने क्षमता, अरूको विचार सुन्ने बानी र आफ्नो कामप्रति जिम्मेवार हुने प्रवृत्तिलाई बुझिन्छ । प्रत्येक किशोरकिशोरीको सिक्ने तरिका एउटै हुँदैन । कसैले पढेर राम्रोसँग बुझ्छ, कसैले सुनेर, कसैले हेरेर, कसैले प्रयोग गरेर र कसैले अरूसँग छलफल गरेर राम्रोसँग सिक्न सक्छ । त्यसैले किशोरकिशोरीलाई एउटै ढाँचामा बाँधेर सिकाउनुभन्दा उनीहरूको रुचि, क्षमता र आवश्यकताअनुसार सिक्ने अवसर प्रदान गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

किशोरावस्थामा सकारात्मक सिकाइ व्यवहार विकास हुनुको पहिलो आधार जिज्ञासा हो । जिज्ञासाले मानिसलाई प्रश्न गर्न, खोज्न र नयाँ कुरा जान्न प्रेरित गर्छ । किशोरकिशोरीले कुनै विषयमा “किन ?”, “कसरी ?”, “के हुन्छ ?” र “यसको कारण के हो ?” जस्ता प्रश्न गर्नु स्वाभाविक हो । यस्तो प्रश्न गर्ने बानीलाई रोक्नु हुँदैन । बरु उनीहरूलाई प्रश्नको उत्तर आफैँ खोज्न, पुस्तक पढ्न, प्रयोग गर्न, अनुभवी व्यक्तिसँग छलफल गर्न र प्रमाणका आधारमा निष्कर्ष निकाल्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । जिज्ञासु विद्यार्थीले केवल दिएको जानकारी सम्झने होइन, त्यसको कारण र प्रयोग पनि बुझ्न खोज्छ । यही बानी भविष्यमा अनुसन्धान, सिर्जना र समस्या समाधानको आधार बन्न सक्छ ।

किशोरावस्थामा ध्यान केन्द्रित गर्ने बानी पनि अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । अहिलेका किशोरकिशोरीको वरिपरि अनेक प्रकारका मनोरञ्जन र ध्यान भङ्ग गर्ने साधनहरू छन् । निरन्तर सूचना, खेल, मनोरञ्जन, सामाजिक सञ्जाल र अन्य आकर्षणका कारण लामो समयसम्म एउटै काममा ध्यान दिन कठिन हुन सक्छ । तर कुनै विषयलाई गहिरोसँग बुझ्न एकाग्रता आवश्यक हुन्छ । एकाग्रताको विकासका लागि निश्चित समयमा पढ्ने, पढाइको समयमा अनावश्यक बाधा हटाउने, पर्याप्त विश्राम लिने, नियमित निद्रा लिने र एकैपटक धेरै काम नगर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता पढाइमा मात्र होइन, जीवनका प्रत्येक क्षेत्रमा उपयोगी हुन्छ ।

समयको सदुपयोग किशोरावस्थामा सिक्नुपर्ने अर्को महत्वपूर्ण व्यवहार हो । विद्यार्थी जीवनमा समय व्यवस्थापन गर्न नसक्दा काम थुप्रिँदै जान्छ, परीक्षा नजिकिँदा तनाव बढ्छ र सिकाइ प्रभावकारी हुँदैन । आफ्नो दैनिक कामलाई प्राथमिकताका आधारमा विभाजन गर्ने, पढाइ, विश्राम, खेलकुद, पारिवारिक काम र मनोरञ्जनका लागि उपयुक्त समय छुट्याउने बानीले जीवनलाई व्यवस्थित बनाउँछ । समयको मूल्य बुझ्ने विद्यार्थीले आजको काम भोलिका लागि थन्क्याउने बानी कम गर्छ । यसले जिम्मेवारीबोध बढाउँछ र भविष्यमा व्यक्तिगत तथा व्यावसायिक जीवन व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्छ ।

किशोरकिशोरीमा नियमित अभ्यास गर्ने व्यवहार पनि विकास गर्नुपर्छ । कुनै पनि ज्ञान वा सीप एकपटक पढेर मात्र पूर्ण रूपमा प्राप्त हुँदैन । निरन्तर अभ्यास आवश्यक हुन्छ । गणितका समस्या समाधान गर्न, भाषा सिक्न, वाद्यवादन बजाउन, चित्र बनाउन, खेलकुदमा दक्ष हुन वा कुनै व्यावहारिक काम गर्न नियमित अभ्यास चाहिन्छ । सुरुमा गल्ती हुनु स्वाभाविक हो । गल्तीलाई असफलताको प्रमाण मान्नु हुँदैन । गल्ती कहाँ भयो भनेर पत्ता लगाएर पुनः प्रयास गर्नु नै वास्तविक सिकाइ हो । यस्तो व्यवहारले धैर्य, आत्मविश्वास र निरन्तर प्रयास गर्ने क्षमता विकास गर्छ ।

किशोरावस्थामा आत्मअनुशासनको ठूलो महत्व हुन्छ । बाहिरबाट कसैले निगरानी नगर्दा पनि आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने क्षमता आत्मअनुशासन हो । विद्यार्थीले शिक्षक वा अभिभावकले भनेपछि मात्र पढ्ने होइन, आफूले गर्नुपर्ने काम आफैँ पहिचान गरेर पूरा गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । समयमै विद्यालय जाने, गृहकार्य पूरा गर्ने, पुस्तक तथा सामग्री सुरक्षित राख्ने, आफ्नो कोठा र अध्ययनस्थल सफा राख्ने, शरीरको सरसफाइमा ध्यान दिने र निर्धारित काम समयमै पूरा गर्ने जस्ता व्यवहारले आत्मअनुशासन विकास गर्छ । आत्मअनुशासन भएको व्यक्ति भविष्यमा स्वतन्त्र रूपमा निर्णय गर्न र जिम्मेवारी पूरा गर्न सक्षम हुन्छ ।

सिकाइमा सकारात्मक सोचको पनि ठूलो भूमिका हुन्छ । केही किशोरकिशोरीले आफू कमजोर छु, म गर्न सक्दिनँ वा अरूभन्दा म कम क्षमताको छु भन्ने सोच राख्न सक्छन् । यस्तो सोचले प्रयास गर्ने इच्छालाई कमजोर बनाउँछ । हरेक व्यक्तिको क्षमता फरक हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्न आवश्यक छ । कसैलाई गणितमा राम्रो हुन सक्छ, कसैलाई भाषामा, कसैलाई कला, खेलकुद, नेतृत्व वा व्यावहारिक काममा । आफ्नो कमजोरी पहिचान गर्नु नराम्रो होइन, तर कमजोरीलाई सुधार्न प्रयास नगर्नु समस्या हो । “म सक्दिनँ” भन्ने सोचलाई “म प्रयास गर्छु र सिक्छु” भन्ने सोचमा परिवर्तन गर्न सक्नु सकारात्मक सिकाइ व्यवहार हो ।

किशोरावस्थामा अरूको विचार सम्मानपूर्वक सुन्ने र आफ्ना विचार स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्ने क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ । सिकाइ एक्लै हुने प्रक्रिया होइन । शिक्षक, साथी, अभिभावक र समाजसँगको अन्तरक्रियाबाट पनि धेरै कुरा सिकिन्छ । समूहमा छलफल गर्दा फरक विचार सुन्न पाइन्छ । आफ्ना विचार प्रस्तुत गर्दा आत्मविश्वास बढ्छ । अरूको विचारसँग असहमति भए पनि अपमान नगरी तर्कका आधारमा आफ्नो विचार राख्ने बानीले सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ । यसले भविष्यमा नेतृत्व, सहकार्य र पारस्परिक सम्मानका लागि आवश्यक आधार तयार गर्छ ।

सहकार्य गर्ने बानी किशोरावस्थाको अर्को महत्वपूर्ण सिकाइ व्यवहार हो । जीवनमा हरेक काम एक्लै गर्न सम्भव हुँदैन । परिवार, विद्यालय, कार्यालय, समुदाय र समाजमा अरूसँग मिलेर काम गर्नुपर्छ । समूहमा काम गर्दा जिम्मेवारी बाँडफाँट गर्ने, अरूको सहयोग गर्ने, आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने र सामूहिक सफलतालाई महत्व दिने बानी विकास हुन्छ । यस्तो व्यवहारले किशोरकिशोरीलाई स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक हितका लागि सोच्न सिकाउँछ ।

समस्या समाधान गर्ने क्षमता पनि किशोरावस्थामा विशेष रूपमा विकास गर्नुपर्छ । जीवनमा सधैँ सबै कुरा आफूले सोचेअनुसार हुँदैन । पढाइमा कठिनाइ आउन सक्छ, साथीहरूसँग मतभेद हुन सक्छ, पारिवारिक समस्या आउन सक्छ वा भविष्यको निर्णयमा अन्योल हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा डराएर वा भागेर समस्याको समाधान हुँदैन । समस्यालाई शान्त भएर पहिचान गर्ने, कारण खोज्ने, सम्भावित उपायहरू सोच्ने, राम्रो र नराम्रो पक्ष तुलना गर्ने र उपयुक्त उपाय छनोट गर्ने बानी विकास गर्नुपर्छ । समस्या समाधान गर्ने अभ्यासले किशोरकिशोरीलाई भविष्यमा आत्मनिर्भर र विवेकी बनाउँछ ।

सही निर्णय गर्ने क्षमता पनि जीवनका लागि अत्यन्त आवश्यक सीप हो । किशोरावस्थामा साथीहरूको प्रभाव धेरै हुन सक्छ । अरूले गरेको काम राम्रो देखेर त्यसैको अनुकरण गर्ने सम्भावना पनि हुन्छ । त्यसैले कुनै काम गर्नुअघि त्यसको परिणामबारे सोच्ने बानी बसाल्नुपर्छ । क्षणिक आनन्द र दीर्घकालीन हितबीचको फरक बुझ्न सक्नुपर्छ । सही निर्णयका लागि तथ्य, अनुभव, मूल्य, जिम्मेवारी र सम्भावित परिणामलाई विचार गर्नुपर्छ । निर्णय गर्नुअघि विश्वासिलो अभिभावक, शिक्षक वा अनुभवी व्यक्तिसँग सल्लाह लिनु पनि उपयोगी हुन्छ ।

भावनात्मक नियन्त्रण किशोरावस्थामा विकास गर्नुपर्ने महत्वपूर्ण जीवन सीप हो । यस समयमा खुसी, दुःख, रिस, डर, इष्र्या, निराशा र उत्साहजस्ता भावना तीव्र रूपमा अनुभव हुन सक्छन् । भावना हुनु स्वाभाविक हो, तर भावनाको नियन्त्रण गुमाएर निर्णय गर्नु उचित हुँदैन । रिस उठ्दा तुरुन्त प्रतिक्रिया नदिने, केही समय शान्त बस्ने, गहिरो सास लिने, विश्वासिलो व्यक्तिसँग कुरा गर्ने र समस्यालाई अर्को दृष्टिकोणबाट हेर्ने बानी उपयोगी हुन्छ । आफ्नो भावना बुझ्ने र अरूको भावना पनि सम्मान गर्ने क्षमता विकसित हुँदा सम्बन्धहरू स्वस्थ र सन्तुलित हुन्छन् ।

असफलतालाई स्वीकार गरेर पुनः प्रयास गर्नु किशोरावस्थामा सिक्नुपर्ने अत्यन्त महत्वपूर्ण व्यवहार हो । परीक्षामा कम अङ्क आउनु, प्रतियोगितामा हार्नु, कुनै काम बिग्रनु वा आफूले सोचेको लक्ष्य पूरा नहुनु जीवनको अन्त्य होइन । असफलताले कमजोरी देखाउने अवसर दिन सक्छ । असफलतापछि मैले कहाँ गल्ती गरेँ ?, के सुधार गर्नुपर्छ ? र अर्कोपटक कसरी राम्रो गर्न सक्छु ? भनेर सोच्ने बानीले व्यक्तिलाई निरन्तर अगाडि बढाउँछ । यही व्यवहारले धैर्य र सहनशीलता विकास गर्छ ।

पढ्ने बानी किशोरावस्थाको सिकाइ विकासमा अत्यन्त प्रभावकारी हुन्छ । पाठ्यपुस्तकबाहेक कथा, जीवनी, इतिहास, विज्ञान, समाज, साहित्य र ज्ञानवर्धक सामग्री पढ्दा सोचाइको दायरा फराकिलो हुन्छ । नियमित पठनले शब्दभण्डार बढाउँछ, लेखन क्षमता सुधार्छ, कल्पनाशक्ति विकास गर्छ र विषयलाई विभिन्न दृष्टिकोणबाट बुझ्न सहयोग गर्छ । पढेको कुरा आफ्नै शब्दमा भन्न र लेख्न सक्ने अभ्यासले बुझाइ अझ गहिरो बनाउँछ ।

लेखन पनि महत्वपूर्ण सिकाइ व्यवहार हो । आफ्ना विचार लेख्दा सोचलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ । दैनिक अनुभव, सिकेका कुरा, लक्ष्य, समस्या र समाधानका उपाय लेख्ने बानीले आत्मचिन्तन बढाउँछ । लेखाइले स्मरणशक्ति बलियो बनाउनुका साथै विचार स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्ने क्षमता विकास गर्छ । भविष्यमा निवेदन, प्रतिवेदन, योजना, अनुसन्धान, व्यावसायिक कागजात वा व्यक्तिगत अभिव्यक्ति तयार गर्दा यही सीप उपयोगी हुन्छ ।

किशोरावस्थामा स्वास्थ्यसम्बन्धी व्यवहारलाई पनि सिकाइको अभिन्न भाग मान्नुपर्छ । स्वस्थ शरीरमा स्वस्थ सोच विकास गर्न सजिलो हुन्छ । पर्याप्त निद्रा, पौष्टिक भोजन, नियमित शारीरिक व्यायाम, व्यक्तिगत सरसफाइ र पर्याप्त पानी पिउने बानी आवश्यक हुन्छ । अत्यधिक रातिसम्म जागा बस्ने, शारीरिक गतिविधि नगर्ने वा अस्वस्थ जीवनशैली अपनाउने बानीले ध्यान, स्मरणशक्ति र सिकाइ क्षमतामा असर पार्न सक्छ । त्यसैले स्वास्थ्य र सिकाइबीचको सम्बन्ध किशोरकिशोरीले बुझ्नुपर्छ ।

प्रविधिको विवेकपूर्ण प्रयोग पनि आजको जीवनका लागि आवश्यक सीप हो । प्रविधि ज्ञान प्राप्त गर्ने, पुस्तक पढ्ने, अनुसन्धान गर्ने, नयाँ सीप सिक्ने र संसारका विभिन्न ठाउँका जानकारी प्राप्त गर्ने प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ । तर यसको अनियन्त्रित प्रयोगले समयको क्षति, ध्यान भङ्ग र अध्ययनमा बाधा पु¥याउन सक्छ । त्यसैले प्रविधिलाई साधनका रूपमा प्रयोग गर्ने, त्यसको दास नबन्ने, आवश्यक र अनावश्यक सामग्री छुट्याउने तथा आफ्नो समयको नियन्त्रण आफैँ गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ ।

किशोरावस्थामा नैतिकता र जिम्मेवारी सिक्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । सत्य बोल्ने, अरूलाई सम्मान गर्ने, आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्ने, अरूको अधिकारको सम्मान गर्ने, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने, वातावरण सफा राख्ने र समाजप्रति जिम्मेवार हुने व्यवहारले राम्रो नागरिक निर्माण गर्छ । ज्ञान भएको तर जिम्मेवारीबोध नभएको व्यक्ति समाजका लागि पर्याप्त उपयोगी हुन सक्दैन । त्यसैले शिक्षाको उद्देश्य ज्ञानसँगै असल चरित्र र जिम्मेवार व्यवहार विकास गर्नु पनि हो ।

जीवनका लागि आवश्यक सीपहरू विद्यालयको पाठ्यक्रमभन्दा बाहिर पनि सिकिन्छन् । खाना पकाउने, आफ्नो सामान व्यवस्थित गर्ने, सामान्य आर्थिक व्यवहार बुझ्ने, सार्वजनिक स्थानमा शिष्ट व्यवहार गर्ने, अरूसँग सहयोग गर्ने, आपत्कालीन अवस्थामा उचित कदम चाल्ने, आफ्नो सुरक्षा गर्ने, वातावरणको संरक्षण गर्ने र दैनिक समस्या आफैँ समाधान गर्ने सीप किशोरावस्थामै विकास गर्न सकिन्छ । यस्ता सीपले व्यक्तिलाई भविष्यमा आत्मनिर्भर बनाउँछन् ।

किशोरावस्थामा सिकाइ व्यवहार विकास गर्नुको सबैभन्दा ठूलो महत्व यही हो कि यसले विद्यार्थीलाई केवल परीक्षाका लागि होइन, जीवनका लागि तयार गर्छ । राम्रो अङ्कले एउटा अवसर दिन सक्छ, तर अनुशासन, आत्मविश्वास, समस्या समाधान, निर्णय क्षमता, सहकार्य, सञ्चार, धैर्य, जिम्मेवारी र आत्मनिर्भरता जस्ता सीपले जीवनभर साथ दिन्छन् । विद्यालयमा सिकेको ज्ञान समयसँगै परिवर्तन हुन सक्छ, तर कसरी सिक्ने भन्ने सीप जीवनभर उपयोगी रहन्छ । त्यसैले किशोरकिशोरीलाई उत्तर कण्ठ गराउनेभन्दा सोच्न, प्रश्न गर्न, खोज्न, प्रयोग गर्न, छलफल गर्न र वास्तविक जीवनमा ज्ञान प्रयोग गर्न सिकाउनु आवश्यक हुन्छ ।

अभिभावक र शिक्षकको भूमिका पनि यस क्षेत्रमा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । किशोरकिशोरीलाई निरन्तर आलोचना वा तुलना गर्नुभन्दा उनीहरूको प्रयासको प्रशंसा गर्नुपर्छ । अरूसँग तुलना गर्दा आत्मविश्वास घट्न सक्छ । उनीहरूको कुरा सुन्ने, समस्या बुझ्ने, उचित सीमाभित्र स्वतन्त्रता दिने र गल्तीबाट सिक्ने अवसर प्रदान गर्ने वातावरण आवश्यक हुन्छ । विद्यालयले पनि डर र दण्डमा आधारित वातावरणभन्दा सम्मान, सहभागिता, प्रयोग, प्रश्न र सिर्जनशीलतामा आधारित वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ ।

निष्कर्षमा हामी यो भन्न सक्छौ कि किशोरावस्थाको सिकाइ व्यवहार नै भविष्यको व्यक्तित्व निर्माण गर्ने आधार हो । यस समयमा विकसित भएको राम्रो बानी जीवनभर रहन सक्छ भने गलत बानीले भविष्यमा विभिन्न कठिनाइ ल्याउन सक्छ । त्यसैले किशोरकिशोरीलाई पढाइमा मात्र होइन, जीवनमा पनि सफल बन्ने गरी सिकाइको अवसर दिनुपर्छ । जिज्ञासा, एकाग्रता, अनुशासन, समय व्यवस्थापन, नियमित अभ्यास, सकारात्मक सोच, आत्मविश्वास, सहकार्य, सञ्चार, समस्या समाधान, सही निर्णय, भावनात्मक नियन्त्रण, स्वास्थ्य चेतना, नैतिकता र आत्मनिर्भरता जस्ता सीपहरू किशोरावस्थामै बलियो बनाउन सकिएमा उनीहरू भविष्यका जिम्मेवार, सक्षम, सिर्जनशील र संवेदनशील नागरिक बन्न सक्छन् । वास्तविक शिक्षा त्यही हो, जसले मानिसलाई परीक्षा उत्तीर्ण गर्न मात्र होइन, जीवनका चुनौती सामना गर्न, अवसर पहिचान गर्न, अरूसँग सम्मानपूर्वक बाँच्न र समाज तथा राष्ट्रको विकासमा सकारात्मक योगदान दिन सक्षम बनाउँछ । सोही अनुरूप हामीले व्यवहार र सिकाईमा ध्यान दिन जरूरी छ र हुन्छ ।