करिब चार महिना पहिले नेपालका चर्चित लेखक तथा राजनीतिक विश्लेषक सौरभले जेन–जी आन्दोलनको नजिकै एउटा अन्तरवार्ता दिनुभयो– जसको प्रस्तोता टिकाराम जी हुनुहुन्थ्यो । यो अन्तरवार्ताको नामाकरण गरि गरिएको थियो– ‘जेन–जी आन्दोलनले निम्त्याएको आशा र आशंकाबीच आगामी कार्यदिशाको प्रक्षेपण’ । उहाँको यो संवादको मुल अर्थ नेपाली राजनीतिमा अबको धार के हुन्छ भन्ने हो जुन जेन–जीहरुको आन्दोलनपछि नेै आएको थियो । नेपाली पत्रकारिता, साहित्य, दर्शन, र विविध समसामयिक विचार घटना र परिघटनाहरुमा आफुनो स्पष्ट धाराणा राख्ने उहाँको शैलीको पुनलेखन र विश्लेषण गर्ने जमर्को गरेको मात्र हो, जसले उहाँको आगामी निर्वाचन र यसको इतिहास मानव सभ्यता, राजनीतिक संगठन र वैध अधिकारको खोजसँग घनिष्ठ रूपमा सम्बन्धित छ र राख्दछ भन्ने तथ्यलाई आन्दोलनसंग जोडेर हेरेको छ । सरल अर्थमा निर्वाचन भनेको कुनै समूहका मानिसहरूले मत प्रक्रियामार्फत नेता छान्ने वा नीतिगत निर्णय गर्ने विधि हो । आधुनिक निर्वाचन प्रायः लोकतान्त्रिक सरकारसँग सम्बन्धित भए पनि सामूहिक छनोटद्वारा नेतृत्व चयन गर्ने अभ्यास आधुनिक लोकतन्त्रभन्दा धेरै पुरानो हो । समयसँगै निर्वाचन प्रणाली सीमित र बहिष्कृत स्वरूपबाट विस्तार हुँदै क्रमशः व्यापक र समावेशी संयन्त्रमा रूपान्तरण भई विश्वभर फैलिँदै गयो । यो प्रक्रियामा हामी पनि सहभागी छौं तर के, कसरी, कति र कुन हदसम्म भन्ने निर्णय हाम्रो प्रजातान्त्रिक पद्धतीमा भर पर्छ, जसलाई जेन–जी आन्दोलनसंग जोडिएर हेरिएको छ ।
निर्वाचन अभ्यासका प्रारम्भिक जरा प्राचिन सभ्यतासम्म पुग्छन्, जहाँ विभिन्न रूपमा सामूहिक निर्णय–प्रक्रिया विद्यमान थियो । जंगली युगमा पनि मानिस वा समुदायले एकल निर्णय निर्माण गरेको होइन् जुन सामाजिक हितका लागि हुन्थ्यो, सामन्तवाद पनि त्यहिं प्रक्रिया तर भरौटेको र झोलेको आडमा रह्यो भने आधुनकि प्रजातन्त्र वा गणतन्त्र पनि त्यहिं बाटोमा छ । प्राचीन ग्रीसको एथेन्स नगर–राज्यमा ईसा पूर्व छैटौँ शताब्दीको उत्तरार्धतिर ‘डेमोक्राटिया’ नामक प्रणाली विकसित भयो । यस प्रणालीले स्वतन्त्र पुरुष नागरिकलाई राजनीतिक शक्ति दिँदै उनीहरूलाई सभामा प्रत्यक्ष सहभागिता गर्न अनुमति दिइयो, जहाँ कानुन र सार्वजनिक विषयहरू मतदानद्वारा तय गरिन्थो । यो आधुनिक प्रतिनिधिमूलक निर्वाचनजस्तो नभए पनि यसले अधिकार वंशानुगत शासकबाट होइन, नागरिकको इच्छाबाट उत्पन्न हुन सक्छ भन्ने मौलिक सिद्धान्त स्थापना गर्यो । नागरिकहरू भेला भई हात उठाएर वा सरल विधिबाट आफ्नो समर्थन व्यक्त गर्थे जसका आधारमा बहुमत वा अल्पमत भनि गणना कायम गरि शासन विधिलाई सुचारु गरिन्थ्यो ।
एथेन्सको लोकतन्त्र सीमित थियो, किनकी महिला, दास र विदेशीहरू बहिष्कृत थिए, तर यसको प्रभाव अत्यन्त महत्वपूर्ण रह्यो । यसले शासन प्रणाली राजतन्त्र वा अभिजाततन्त्र भन्दा सहभागितामा आधारित हुन सक्छ भन्ने देखायो । राजनीतिक वैधता जनताबाट उत्पन्न हुन्छ भन्ने विचार राजनीतिक इतिहासका शक्तिशाली अवधारणामध्ये एक बन्यो र पछि अन्य भूमध्यसागरीय समाज र राजनीतिक प्रयोगहरूमा प्रभाव पा¥यो जसलाई राजनैतिक सांस्कृतिक प्रचारवाद भनिन्छ ।
रोमन गणतन्त्रले पनि निर्वाचनको विकासमा योगदान पु¥यायो । रोममा नागरिकहरूले कन्सुल, मजिस्ट्रेट र अन्य पदाधिकारी छान्न मतदान गर्थे । सुरुआतमा मतदान मौखिक रूपमा हुन्थ्यो, तर पछि गोप्य मतपत्र प्रयोग गरियो, जहाँ व्यक्तिहरूले आफ्नो छनोट ट्याब्लेटमा चिन्ह लगाई मतपेटिकामा राख्थे । ईसा पूर्व दोस्रो शताब्दीमै कागजी मतपत्र प्रयोग भएको उल्लेख पाइन्छ । यी विकासहरूले संरचित र औपचारिक निर्वाचन प्रक्रियातर्फ महत्वपूर्ण रूपान्तरण जनाए जहाँबाट गोप्यता र गोप्य मतदान प्रणालीको शुरुवात भएको मानिन्छ ।
यी प्रगतिका बाबजुद प्राचीन निर्वाचन प्रणाली अत्यन्त सीमित थियो । मतदान अधिकार प्रायः पुरुष नागरिकमा मात्र सीमित थियो र सामाजिक वर्गले राजनीतिक प्रभाव निर्धारण गथ्र्यो । धनी नागरिकहरूको प्रभाव बढी हुन्थ्यो र धेरै मानिसहरू सहभागिताबाट बाहिर थिए । तथापि, सामूहिक मतदानद्वारा पदाधिकारी चयन गर्ने संस्थागत विचार जीवित रह्यो र पछि युरोप तथा अन्य क्षेत्रमा राजनीतिक प्रणालीलाई प्रभावित ग¥यो, यहाँ यो प्रसंग किन उठाइएको हो भन्दा अझै पनि निर्वाचन र निर्वासन प्रणालीमा हरेक देशकमा आर्थिक आधारलाई मेरुदण्ड मानेर व्यवहार गर्ने प्रचलन यथावत नै छ ।
विश्वका अन्य भागहरूमा पनि निर्वाचनजस्ता छनोटका रूपहरू देखिए । दक्षिण भारतको चोल कालखण्डमा (९ देखि १३ शताब्दी सम्मको समय) स्थानीय प्रतिनिधि छनोट गर्दा ताडपत्रमा नाम लेखी संरचित प्रक्रियाबाट चयन गरिन्थ्यो भन्ने ऐतिहासिक प्रमाण पाइन्छ । आधुनिक प्रतिस्पर्धात्मक निर्वाचनभन्दा फरक भए पनि यस्ता अभ्यासले विभिन्न संस्कृतिका समुदायहरूले सामूहिक विधिबाट नेतृत्व छान्ने प्रयास गरेका थिए भन्ने देखाउँछ । मध्ययुगीन कालमा निर्वाचन हराएन, तर चर्च निकाय, गिल्ड, नगर परिषद् र केही सामन्तीय सभाजस्ता सीमित संस्थामा मात्र सीमित रह्यो । धेरै युरोपेली क्षेत्रमा राजतन्त्र हाबी थियो र अधिकार प्रायः वंशानुगत हुन्थ्यो । तर क्याथोलिक चर्चमा पोपको चयन वा व्यापारी गिल्डभित्र नेतृत्व छनोटजस्ता प्रक्रियाले नेतृत्व चयन गर्न सकिन्छ भन्ने अवधारणा जोगाइराखे । जनसहभागिता न्यून भएको शताब्दीहरूमा पनि यी अभ्यासले निर्वाचन परम्परा जीवित राखे ।
आधुनिक निर्वाचनतर्फको रूपान्तरण प्रारम्भिक आधुनिक कालमा युरोपमा प्रतिनिधिमूलक संस्थाहरूको उदयसँग सुरु भयो । इङल्यान्डजस्ता देशमा भएका राजनीतिक परिवर्तनले संसदको भूमिकालाई क्रमशः विस्तार ग¥यो । प्रारम्भिक संसदीय निर्वाचन धनी पुरुष सम्पत्ति–स्वामीमा सीमित भए पनि यसले प्रतिनिधित्वको सिद्धान्त स्थापित ग¥यो यो परम्परा अहिलेको निर्वाचनमा नेपालमा पनि देखियो जेन–जी आन्दोलनको गलत फाइदा लिँदै र समयको गलत व्याख्या गरि समावेशी चुनावको माहोल सिर्जना गर्न नसक्नु देशलाई फेरी विद्रोहतिर धकेल्नु हो की ? समयसँगै उत्तरदायित्व, कराधिकार र नागरिक सहभागिताको माग बढ्दै जाँदा निर्वाचन सुधारका लागि दबाब सिर्जना हुनुपर्ने तर त्यो माहोल जेन–जीका केही युवाहरु बाहेकका अन्यमा दुनो सोझाउने काम र सामाजिक सञ्जालमा देखाउने काम मात्र भयो ।
अठारौँ र उन्नाइसौँ शताब्दीले निर्वाचनको विश्व इतिहासमा मोड ल्यायो । अमेरिका र फ्रान्सका क्रान्तिहरूले जनसार्वभौमिकताको विचार—सरकारको अधिकार जनताबाट उत्पन्न हुन्छ–लाई जोड दिए । यी क्रान्तिले तुरुन्तै सर्वसाधारण मताधिकार दिएनन्, तर लिखित संविधान, प्रतिनिधिमूलक विधानमण्डल र आवधिक निर्वाचनलाई वैध शासनका अनिवार्य विशेषताका रूपमा स्थापित गरे । नेता निर्वाचनमार्फत छानिनुपर्छ भन्ने अवधारणा स्वतन्त्रता र नागरिकतासँग जोडिँदै गयो ।
उन्नाइसौँ शताब्दीमा निर्वाचन प्रणालीमा ठूला सुधार भए । एउटा महत्वपूर्ण नवप्रवर्तन गोप्य मतपत्रको प्रयोग थियो । युरोपका केही भाग तथा अष्ट्रेलियाको भिक्टोरियाजस्ता क्षेत्रहरूमा मतदाताले निजी रूपमा छनोट चिन्ह लगाई सिलबन्द मतपेटिकामा राख्नुपर्ने कानुन बनाइयो । यसले डर, घुसखोरी र सामाजिक दबाब घटाउँदै निर्वाचनलाई स्वतन्त्र र निष्पक्ष बनायो । पछि गोप्य मतपत्रको अभ्यास युनाइटेड किङ्डमलगायत अन्य देशहरूमा पनि फैलियो । यसले मतदाताको गोपनीयता र निर्वाचनको विश्वसनीयतालाई जोड दिँदै निर्वाचन संस्कृतिमा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्यायो ।
निर्वाचनको इतिहासमा अर्को ठूलो परिवर्तन मताधिकारको क्रमिक विस्तार थियो । सुरुआतमा सम्पत्ति, लिङ्ग, जाति वा सामाजिक हैसियतका आधारमा मतदान अधिकार सीमित थियो । उन्नाइसौँ र बीसौँ शताब्दीको प्रारम्भतिर सुधार आन्दोलनहरूले व्यापक सहभागिताको माग गरे । धेरै देशहरूले श्रमिक वर्गका पुरुषलाई मतदान अधिकार दिन थाले, सम्पत्ति सम्बन्धी योग्यता घटाइयो र नागरिकताको परिभाषा पुनःनिर्धारित गरियो ।
महिलाको मताधिकारका लागि भएको संघर्ष विश्वका सबैभन्दा महत्वपूर्ण राजनीतिक आन्दोलनमध्ये एक बन्यो जसलाई नेपालले २०७२ को संविधान पुर्वमात्र अभ्यासमा ल्यायो । युरोप, अमेरिका र अन्य क्षेत्रमा कार्यकर्ताहरूले दशकौँसम्म समान मतदान अधिकारका लागि अभियान चलाए । उदाहरणका लागि फ्रान्समा महिलाले सन् १९४४ मा मतदान अधिकार पाए र १९४५ मा पहिलो पटक निर्वाचनमा सहभागी भए, जसले सर्वसाधारण मताधिकार प्राप्तिमा महत्वपूर्ण माइलस्टोन स्थापित ग¥यो । यसअघि पनि समावेशी निर्वाचनतर्फ प्रगति देखिने उदाहरणहरू छन् । फिनल्याण्डमा बीसौँ शताब्दीको प्रारम्भमा संसदीय सुधारमार्फत सर्वसाधारण मताधिकार लागू गरियो र महिलालाई संसद सदस्य बन्न अनुमति दिइयो, जसले यस्तो प्रतिनिधित्व हासिल गर्ने पहिलो देशहरूमध्ये एक बनायो ।
यी विकासहरूले लोकतान्त्रिक सहभागितातर्फको व्यापक विश्वव्यापी परिवर्तन झल्काए । बीसौँ शताब्दीको मध्यसम्म धेरै देशहरूले वयस्क नागरिकहरूको बहुसंख्यकलाई मतदान अधिकार सुनिश्चित गर्ने संविधान अपनाए जसमा मध्यपुर्व पनि कहि हदसम्म सुधरियो । तर निर्वाचनको प्रसार सधैं रेखीय वा शान्तिपूर्ण थिएन । केही क्षेत्रमा अधिनायकवादी शासनले सत्ता टिकाइराख्न निर्वाचन नियन्त्रण वा हेरफेर गरे, भने कतिपय ठाउँमा उपनिवेशवादले स्वतन्त्र निर्वाचन प्रणालीको विकास ढिला ग¥यो जसमा अफ्रिकी देशहरुमा पछिल्लो स्वतन्त्रताको लहर र अरब स्प्रिङले महत्वपूर्ण भुमिका खेले ।
दोस्रो विश्वयुद्धपछि उपनिवेशमुक्ति प्रक्रियाले एशिया, अफ्रिका र मध्यपूर्वमा निर्वाचन फैलाउन ठूलो भूमिका खेल्यो । नयाँ स्वतन्त्र राष्ट्रहरूले सार्वभौमसत्ता र वैधताको प्रतीकका रूपमा निर्वाचित विधानमण्डल समेटिएका संविधान अपनाए तर साम्राज्यवादको छाताभित्र । लोकतान्त्रिक संस्थाहरू अझै कमजोर भए पनि निर्वाचन राष्ट्रनिर्माणको मानक विशेषता बन्यो तर भुराजनैतिक खेलका कारण नेपाल कहिलै पनि एक सार्वभौम देशको पहिचान पाउनका लागी संर्घषरत रह्यो जसका लागि छिमेकी निर्भर परराष्ट्र नीति हाबी रह्यो त्यसकारण हाम्रो लोकतन्त्र र निर्वाचन प्रणाली सधैं कमजोर रह्यो ।
शीतयुद्धकालले पनि निर्वाचनको विश्वव्यापी प्रसारलाई प्रभाव पा¥यो । प्रतिस्पर्धी राजनीतिक विचारधाराले फरक शासन मोडेल प्रवद्र्धन गरे तापनि दुवै पक्षले कुनै न कुनै जनसहभागितामार्फत वैधता दाबी गरे । धेरै देशहरूमा निर्वाचन घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा राजनीतिक वैधता देखाउने माध्यमका रूपमा सुरु वा कायम राखियो ।
बीसौँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म आइपुग्दा निर्वाचन लगभग सार्वभौमिक राजनीतिक अभ्यास बन्यो तर फरक धारमा समाजबादी धार र पुँजीवादी धारका चुनावी प्रक्रियाहरु अमेरिकी मोडेल र चिनियाँ मोडेलका । सीमित राजनीतिक स्वतन्त्रता भएका राज्यहरूले पनि लोकतान्त्रिक छवि देखाउन निर्वाचन आयोजना गर्न थाले जस्तै उत्तर कोरिया । अन्तर्राष्ट्रिय संगठन र पर्यवेक्षकहरूले पारदर्शिता, निष्पक्षता र मानव अधिकारमा जोड दिँदै निर्वाचन प्रक्रियाको निगरानी बढाए जुन देखावटी हो ।
प्रविधिगत परिवर्तनले आधुनिक निर्वाचन प्रणालीलाई पनि प्रभावित ग¥यो । कागजी मतपत्र र मतपेटिका प्रयोगजस्ता परम्परागत विधि जारी रहे, तर नयाँ नवप्रवर्तनहरू पनि आए । केही देशहरूले इलेक्ट्रोनिक मतदान प्रणालीको परीक्षण गरे र कतिपयले पहुँच र कार्यक्षमता बढाउन इन्टरनेट–आधारित मतदान विकल्प विकास गरे जस्तै भारतको इभिएम, जेन–जीको डिस्कर्ड यी सबै देखावटी हो जसले विकल्प दिन्छ तर वास्तिवकता होइन् र रियालिटी पनि होइन् । उदाहरणका रूपमा एस्टोनियाले एक्काइसौँ शताब्दीको प्रारम्भमा राष्ट्रिय निर्वाचनमा इन्टरनेट मतदानको अग्रणी प्रयोग ग¥यो ।
प्रविधिगत प्रयोगले मतदानलाई अझ सुरक्षित, अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि पहुँचयोग्य र विदेशमा रहेका नागरिकका लागि सहज बनाउने लक्ष्य राख्यो । तर यस्ता नवप्रवर्तनले साइबर सुरक्षा, पारदर्शिता र विश्वाससम्बन्धी चिन्ता पनि उठाए, जसले निर्वाचनको विकास प्रविधिगत प्रगतिसँगै निरन्तर चलिरहेकै छ भन्ने देखाउँछ सन् २०१९ मा भारतमा साइवर आक्रमण गरिएकै हो र परिणाम उल्टाइएको हो जसको प्रतक्ष्यदर्शी म हो । इतिहासभरि निर्वाचनको विश्वव्यापी प्रसार राजनीतिक दर्शन, सामाजिक आन्दोलन, आर्थिक परिवर्तन र प्रविधिगत विकासजस्ता विभिन्न शक्तिबाट प्रेरित भएको छ । समानता, नागरिकता र प्रतिनिधित्व सम्बन्धी विचार बौद्धिक आदान–प्रदान, उपनिवेशवाद, क्रान्ति र वैश्वीकरणमार्फत फैलिँदै गए । समाजहरू जति जटिल बन्दै गए, निर्वाचनले निरन्तर द्वन्द्वबिना राजनीतिक प्रतिस्पर्धा व्यवस्थापन गर्ने संरचित उपाय प्रदान ग¥यो ।
व्यापक रूपमा अपनाइए पनि निर्वाचनका रूपहरू विविध छन् । केही प्रणाली प्रत्यक्ष सहभागितामा जोड दिन्छन् भने केही प्रतिनिधिमूलक संस्थामा आधारित हुन्छन् । विभिन्न देशहरूले बहुलता प्रणाली, समानुपातिक प्रतिनिधित्व र क्रमबद्ध मतदानजस्ता फरक मतदान विधि प्रयोग गर्छन् । यी भिन्नताहरू एउटै सार्वभौमिक मोडेलभन्दा सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र संस्थागत सन्दर्भको प्रतिबिम्ब हुन् ।
निर्वाचनको इतिहासले स्थायी चुनौतीहरू पनि देखाउँछ । मतदाता दमन, भ्रष्टाचार, हेरफेर र असमान पहुँचजस्ता समस्या विभिन्न कालखण्ड र क्षेत्रमा देखा परेका छन् । गोप्य मतपत्र, स्वतन्त्र निर्वाचन आयोग र अन्तर्राष्ट्रिय अनुगमनजस्ता सुधारहरू यिनै चुनौतीको प्रत्युत्तरका रूपमा विकसित भए तर स्थानिय स्तरमा पुगेपछि यी संस्थाहरु या त बिक्रीमा छन् या फेरी पक्षपात पूर्ण व्यवहार गर्छन् । निष्पक्षता सुधार गर्ने निरन्तर प्रयासले निर्वाचन स्थिर संस्था नभई सामाजिक संघर्षद्वारा रूपान्तरित भइरहने अभ्यास हो भन्ने स्पष्ट गर्छ । समकालीन विश्वमा र नेपालमा निर्वाचनलाई लोकतन्त्र र वैध शासनको आधारभूत अंगका रूपमा व्यापक रूपमा मानिन्छ । यसले सत्ता हस्तान्तरणको शान्तिपूर्ण संयन्त्र, जनमत अभिव्यक्त गर्ने माध्यम र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था प्रदान गर्छ । तर यसको प्रभावकारिता विधिको शासन, राजनीतिक स्वतन्त्रता, सचेत नागरिक र पारदर्शी संस्थाजस्ता व्यापक अवस्थामाथि निर्भर रहन्छ ।
प्राचीन ग्रीसका सभादेखि आधुनिक डिजिटल मतदानका प्रयोगसम्म निर्वाचनको यात्रा अधिकार र सहभागिताबीच सन्तुलन खोज्ने मानव प्रयासको दीर्घ इतिहास हो । साना समूहभित्र सीमित निर्णय प्रक्रियाबाट सुरु भएको अभ्यास क्रमशः साधारण नागरिकको राजनीतिक आवाजलाई मान्यता दिने विश्वव्यापी मान्यतामा विस्तार भयो । महादेशहरुभर निर्वाचनको प्रसारले सरकारको शक्ति शासितहरूको सहमतिबाट आउनुपर्छ भन्ने विचारको दीर्घकालीन आकर्षण देखाउँछ तर नेपालको आसन्न निर्वाचनले फेरी शक्ति संघर्ष र अराजकताको बाटो देखाउँछ । त्यसैले निर्वाचनको विकास केवल राजनीतिक कथा मात्र होइन, सामाजिक र दार्शनिक रूपान्तरणको कथा पनि हो । यसले समाजहरूलाई श्रेणीगत संरचनाबाट थप समावेशी शासनतर्फ रूपान्तरण भएको प्रतिनिधित्व गर्छ । प्रक्रिया असमान र अपूर्ण भए पनि विश्वभर निर्वाचन अभ्यासको प्रसार मानव राजनीतिक संगठनको इतिहासका सबैभन्दा महत्वपूर्ण विकासमध्ये एक रहँदै आएको छ र रहन जरुरी छ ।
